अथ हनुमतः कार्यसिद्ध्यर्थं वानरयूथपाः समुदिताः सन्तः स्वस्वशक्तिं विचिन्त्य तत्र समुपविविशुः। तत्राङ्गदः स्वशक्तिं प्रकटयन् उवाच—“अद्य यावत् अहं स्वयमेवात्र गन्तुं समर्थः, किन्तु केवलम् एतेन कार्यसिद्धिः न सम्पद्यते।” सः पुनः धर्म्यं कार्यं सम्पादयितुम्, बुद्धिमन्तं महावानरं जाम्बवन्तम् उपगम्य मन्त्रं कृत्वा, वदति स्म—“अहमेव शतयोजनपरं मार्गं गन्तुं समर्थः, प्रत्यागमनशक्तिं तु न निश्चितुं शक्नोमि।” तस्मै वानरश्रेष्ठाय जाम्बवान् वाक्यविशारदः प्रत्युवाच—“त्वदीया यात्रा-शक्तिः मया ज्ञायते, वानरर्षभर्षभ। वस्तुतः त्वं लक्षयोजनपर्यन्तं गत्वा प्रत्यागन्तुं समर्थः; किन्तु एष धर्मक्रमः न भवति। स्वामि: कदापि दूतकार्ये न नियोज्यः, सर्वेऽपि एते वानराः त्वया प्रेषणीयाः। त्वं हि अस्माकं भार्या इव स्वामिभावेन प्रतिष्ठितः; स्वामी सैन्यस्य भार्या च मार्गदर्शी च भवति, रिपुसूदन। त्वं हि अस्य कार्यस्य मूलम्, तस्मात् त्वं नित्यं भार्यावत् रक्षितव्यः। कार्यमूलस्य रक्षणं कार्यसिद्धिविदां नीति:—मूलं सुरक्षिते सर्वे गुणाः फलं च सम्पद्यते। तस्मात् त्वं कार्यसिद्धये साधनं, सत्यवीर्यसमन्वितः, बुद्ध्या च धैर्येण च युक्तः, अत्र मुख्यकारणं, रिपुसूदन। त्वं च अस्माकं ज्येष्ठः पितृज्येष्ठपुत्रश्च, वानरश्रेष्ठ; त्वय्याश्रित्य वयं कार्यसिद्धौ समर्थाः।” एवं जाम्बवता उक्तः महावानरः वालिसुतोऽङ्गदः प्रत्युवाच—“यदि नाहं गच्छेयम्, नापि अन्यः कश्चित् वानरश्रेष्ठः, तर्हि अस्माकं कार्ये एकमेव उपायः शेषः—प्रायोपवेशनम्। हि, वानरपतिसंयोजिताज्ञां विना यद्यपि गच्छामः, तर्हि जीवनरक्षणस्य उपायः न दृश्यते। यः वानरपतिः तुष्टः वा क्रुद्धः वा, स एव परः; तस्याज्ञा लङ्घिता चेत्, यात्रा विनाशाय भवति। तस्मात् अस्य कार्यस्य अन्यः उपायः नास्ति; अतः त्वमेव एतत् विज्ञाय कर्तव्यं विचिन्तय।” एवं वदति बलिनि वानरेऽङ्गदे, जाम्बवान् तं प्रत्युवाच—“तव कार्ये किंचित् अपि न वध्यते, वीर; अहं तं प्रेरयिष्यामि यः कार्यं साधयिष्यति।” ततः वानरयूथपतिः, एकान्ते सुखोपविष्टः, हनूमन्तं वानरश्रेष्ठं कार्यसिद्ध्यर्थं प्रेरयामास। अथ श्रीमद्रामायणे किष्किन्धाकाण्डे षट्षष्टितमे सर्गे जाम्बवान्, शतसहस्रसंख्यायुक्तं वानरसैन्यं क्लिष्टमानसं दृष्ट्वा, हनूमन्तं प्रति वाक्यमब्रवीत्—“हे वीर, वानरलोकविज्ञानवित् श्रेष्ठ, त्वं किमर्थं रहसि समुपविष्टः मौनं धारयसि? त्वं हि सुग्रीवसमः, तेजसा बलवच्च रामलक्ष्मणयोः समः। गरुडोऽरिष्टनेमिसुतः सर्वपक्षिणां बलवान् यशस्वी, तं मया बारं बारं सागरमध्यगतं सर्पानुद्धरन्तं दृष्टम्। तस्य पक्षयोः यद्बलम्, तद् एव तव भुजयोः; त्वदीयं धैर्यं वेगश्च तेन न हीयते। वानरश्रेष्ठ, त्वदीयं बलं बुद्धिः तेजः प्रज्ञा च सर्वेषां अतिक्रान्तानि; किमर्थं त्वं न प्रवर्तसे?” अप्सरसां मध्ये पुण्जिकस्थला श्रेष्ठा, सा एव अञ्जना नाम केसरिवानरपत्नी। सा त्रिषु लोकेषु अप्रतिमरूपा, किन्तु शापेन वानरी जाता, स्वेच्छया रूपवती। सा महात्मनः वानरराज्ञः कुञ्जरस्य कन्या, मानुषरूपिणी, रूपयौवनसमुन्नता आसीत्। सा विचित्रमाल्याभरणधारिणी, कदाचित् शुभवस्त्रवती, गिरिशिखरं विचरन्ती मेघोपमा बभूव। तस्याः पीतवस्त्रं रक्तलाञ्छितं, शिखरे स्थितायाः, वातेन सस्नेहं नीतम्। तदा वायुः तां ददर्श—सुश्रोणिं सुजातोरूयुगलां, पूर्णस्तनयुगां, सुन्दरमुखीं। तां विस्तीर्णकटिं तन्वङ्गीं, सुललिताङ्गीं, तेजस्विनीं दृष्ट्वा, वायुः कामवशं गतः। सः कामसंयुक्तः वायुः तां निष्पापां दीर्घबाहुभ्यां परिष्वज्य जग्राह। तत्र कम्पमाना सा साध्वी इदं वाक्यमुवाच—“कः एष एकपतिव्रतां धर्मं हन्तुमिच्छति?” तस्याः वचः श्रुत्वा वायुदेवः प्राह—“नाहं त्वां हिंसामि, सुश्रोणि; मा ते मनसि भीः अस्तु। मनसा एव त्वां सम्प्राप्तः परिष्वक्तवानस्मि; तव पुत्रः बलबुद्धिसम्पन्नः भविष्यति। स महानात्मा महातेजा महाबलपराक्रमः, प्लवने पतने च मम समः भविष्यति।” एवमुक्त्वा तव जननी तुष्टा बभूव, महाबाहो; सा गुहायां त्वां प्रसूता, वानरर्षभ। एवं हनुमतः महौजसः उत्पत्तिं, तस्य बलं, बुद्धिं, कार्यसामर्थ्यं च जाम्बवान् स्मारयन्, तम् एव कार्यसिद्धये प्रेरयामास।