अथ वृद्धोऽहं, मम चोत्प्लवनशक्ति: शनै: प्रवर्तते; यौवने तु मम बलं नूनमसमानं परमं चासीत्। अद्य त्वहं स्वयमेव एतावत्पर्यन्तमेव गन्तुं समर्थोऽस्मि, किन्तु तेनैव कार्यसिद्धिर्न स्यादिति मम निश्चितम्। तदा धर्मार्थं प्राप्य, श्रीमानङ्गदः प्राज्ञेन जाम्बवता महाकपिना सह मन्त्रं कृत्वा पुनरुवाच। अहमेव शतयोजनपर्यन्तं महान्तं देशं गन्तुं समर्थोऽस्मि; परन्तु प्रतिनिवर्तितुं मम शक्तिरस्ति वा नास्ति, इत्येतन्निश्चितुं न शक्यते। तस्मै कपिश्रेष्ठाय वाक्यकुशलो जाम्बवान् प्रत्युवाच—"त्वदीयं बलं गमनाय प्रख्यातं, कपिवरशार्दूल!" नूनं त्वं शतसहस्रयोजनपर्यन्तं गत्वा प्रतिनिवर्तितुं च समर्थोऽसि; किन्तु एष धर्मक्रमो नास्ति। प्रिय, स्वामी कदापि दूतत्वेन न प्रेष्यः; एते सर्वे त्वया, कपिश्रेष्ठ, प्रेषणीयाः। त्वं नः पत्निवत्पूज्यः, स्वामिपदे प्रतिष्ठितः; सेनायाः स्वामी पत्निः, मार्गदर्शकश्च, रिपुसूदन। नूनं त्वं अस्य कार्यस्य मूलं, शत्रुनाशन; अतः, प्रिय, यथा पत्निः रक्ष्यते, तथा त्वं सदा रक्षणीयः। कार्यमूलस्य रक्षणं आवश्यकम्; एष कार्यसिद्धिनीतिः। मूलं सुरक्षिते सर्वे धर्माः फलं च प्राप्यन्ते। अतः त्वमेव अस्य कार्यस्य साधनं, सत्यवीर्यनिष्ठः; बुद्ध्या च धैर्येण च युक्तः, अत्र मुख्यकारणं त्वमेव, रिपुसूदन। त्वं च नः ज्येष्ठः, ज्येष्ठपुत्रश्च, कपिश्रेष्ठ; त्वय्याश्रित्य वयं कार्यसिद्धौ समर्थाः। एवं वदन्तं प्राज्ञं जाम्बवन्तं वालिसुतः महाकपिः अङ्गदः पुनरुवाच—"यदि नाहं गच्छेयम्, न वा अन्यः कपिश्रेष्ठः, तर्हि अस्माकं कार्यसिद्धये केवलं प्रायोपवेश एव शरणम्। हि, प्राज्ञस्य कपिस्वामिनः आज्ञां विना, यदि गच्छेमापि, जीवितरक्षणं न पश्यामि। हि, स्वामी प्रमुदितः स्यात् वा क्रुद्धोऽत्यन्तं, स एव परः; तस्याज्ञालङ्घनेन यात्रा विनाशाय स्यात्। अतः अस्य कार्यस्य अन्यः मार्गो नास्ति; तस्मात् त्वमेव, अर्थविदां श्रेष्ठ, कर्तव्यं विचिन्त्य निर्णयं कुरु।" एवं कपिश्रेष्ठेनाङ्गदेन उक्तः, कपिवृषभः जाम्बवान् तमेव अङ्गदं उत्तमानि वचनानि अब्रवीत्—"त्वदीयं कार्यं, वीर, किंचित् अपि न विलोपनीयम्; अहं तं प्रवर्तयिष्यामि यः कार्यसिद्धिं करिष्यति।" ततः कपिश्रेष्ठः, एकान्ते सुखासीनः, कपिसैन्यनायकः वीरः हनूमन्तं कपिवरं प्रेरयामास। शृणु अद्य कीर्तिमन्तं वाल्मीकिरामायणस्य षट्षष्टितमं सर्गं किष्किन्धाकाण्डे। तत्र जाम्बवान् कपिसैन्यं शोकसन्तप्तं दृष्ट्वा, हनूमन्तं प्रति इदं वचनमुवाच— "वीर, सर्वशास्त्रविदां कपिलोकस्य श्रेष्ठ, त्वं हनूमन्, किं कारणं यत् एकान्ते उपविश्य मौनं धारयसि?" "हनूमन्, त्वं नूनं सुग्रीवस्य कपिराजस्य समः; तेजसा च बलेन च रामलक्ष्मणयोः तुल्यः। अरिष्टनेमिसुतः गरुडः, सर्वपक्षिषु महाबलः, ख्यातः। स महापक्षी मम दृष्टः, सागरमध्यगतः, सर्पानुत्पाटयन्, महाबलः। तस्य पक्षयोः बलं यदस्ति, तदस्ति तव भुजयोः अपि; साहसं वेगं च तव तेन न हीयते। कपिश्रेष्ठ, तव बलं, बुद्धिः, तेजः, उत्साहः च सर्वेषां जीवितानां अतिक्रान्ति; किं त्वं न यतसे?" "अप्सरसां मध्ये पुण्जिकस्थला श्रेष्ठा; सा एव अञ्जना नाम केसरिकपिपत्नी। सा त्रिषु लोकेषु अनुपमसौन्दर्येन प्रसिद्धा; किन्तु शापेन वानरी जाता, इच्छया रूपमपि धारयन्ती। सा महात्मनः कपिराजकुञ्जरस्य पुत्री, मानुषरूपधारिणी, सौन्दर्ययौवनशालिनी च आसीत्। सा अद्भुतमाल्याभरणधरा, कदाचित् शुभवस्त्रधारिणी, गिरिशिखरे विचरन्ती, जलदसदृशी। सा तत्र स्थित्वा, हरितपीतवस्त्रधरा, रक्ताङ्किता, तद्वस्त्रं मारुतेन सुकुमारं विक्षिप्तम्।" "तदा मारुतः तां दृष्ट्वा—सुसमहतुङ्गजंघाम्, पूर्णकुचाम्, सुशोभनाम्, सुमुखीं च—। तस्यां विस्तीर्णश्रोण्यां, तनुतरकट्यां, उज्ज्वलां, सर्वाङ्गसुन्दरीं दृष्ट्वा, मारुतः कामाभिभूतः सञ्जातः। स मारुतः, कामेन समाक्रान्तः, तां निर्दोषां दीर्घभुजाभ्यां परिष्वज्य आलिङ्गयामास।" "सा तत्र आकुला, धर्मपत्नी, इदं वचनमब्रवीत्—'कः मे एकपतिव्रतां धर्मनष्टुमिच्छति?' तस्याः वचनं श्रुत्वा, मारुतः प्रत्युवाच—'नाहं त्वां हिंसितवान्, सुमध्याम्ब; मा भैषीः।' 'मनोमात्रेणाहं त्वां सम्परिष्वज्य, महाभागे, तव गर्भः वीर्यवान् प्राज्ञश्च भविष्यति।' 'स तेजस्वी, महाबलः, महोत्साही च भविष्यति; उत्प्लवने च गतौ च मयैव तुल्यः स्यात्।