अथ पुनः कपिसत्तमः अङ्गदः तान् सर्वान् हरिवरान् उवाच—यूयं सर्वे बलिनां श्रेष्ठाः, धैर्ये स्थिता, कुलोत्पन्नाः, पुनः पुनः पूजिताश्च। भवतां गमनाय कदाचनापि विघ्नः न भविष्यति; अतः प्रत्येकः स्वबलानुसारं प्लवने स्वयम् उक्त्वा, हे हरिश्रेष्ठाः, वदन्तु। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे किष्किन्धाकाण्डे पञ्चषष्टितमोऽध्यायः श्रोतव्यः। ततोऽङ्गदवचनं श्रुत्वा सर्वे ते हरिवराः क्रमशः स्वस्वं उत्साहं गमनाय न्यवेदयन्। तत्र गजः, गवाक्षः, गवयः, शरभः, गन्धमादनः, मैन्दः, द्विविदः, सुषेणः, जाम्बवान् च आसन्। गजः उवाच—दश योजनानि अहं प्लवेतुम् शक्नोमि। गवाक्षः उवाच—अहं विंशति योजनानि गमिष्यामि। तत्र शरभनामकः कपिः अन्यान् कपीन् उवाच—अहं त्रिंशत् योजनानि गमिष्यामि, हे प्लवमानाः। ऋषभः अपि तत्र उवाच—निःसंशयं चत्वारिंशत् योजनानि गमिष्यामि। ततः महाबलः गन्धमादनः कपीन् प्रति उवाच—निःसंशयं पञ्चाशत् योजनानि गमिष्यामि। तत्र मैन्दः कपिः उक्तवान्—षष्टि योजनानि प्लवेतुम् अहं समर्थः। ततः महाबलः द्विविदः उवाच—निःसंशयं सप्तति योजनानि गमिष्यामि। वीर्यवान् सुशीलश्च सुषेणः उवाच—मम बलात् अशीतिः योजनानि गमिष्यामि इति प्रतिजानामि। एवं सर्वे एवमुक्त्वा, तेषां सर्वेषां प्रतिगृह्य, ज्येष्ठः जाम्बवान् तदा उवाच। पूर्वं वयम् अपि किञ्चित् शीघ्रतायाः सामर्थ्यम् आस्म; अधुना तु वयःपर्यन्तं प्राप्ताः स्मः। तथापि, एष कार्यं नोत्सर्जनीयम्, यस्मात् कपीश्वरस्य रामस्य च दृढनिश्चयः अस्ति। अधुना यदस्ति शीघ्रता, तां शृणुध्वं—निःसंशयं नवति योजनानि गमिष्यामि। सर्वेभ्यः कपिश्रेष्ठेभ्यः जाम्बवान् उवाच—एष न मम गतिसामर्थ्यस्य परिमाणम् आसीत्। वैरोचनस्य यज्ञे, पुरा मया त्रिविक्रमस्य विष्णोः त्रिभिः पदैः चरन्तस्य, तम् अनन्तं सर्वशक्तिमन्तं विष्णुं प्रदक्षिणीकृतम्। अधुना वृद्धः अस्मि, मम प्लवनविक्रमः मन्दः जातः; यौवने तु मम बलं अतुलं, परमं च आसीत्। अद्य तावत् एतावता एव मया गन्तुं शक्यते; किन्तु एतावता कार्यसिद्धिः न स्यादिति। तदा कार्यसिद्धये, अङ्गदः प्रथमतः बुद्धिमन्तं जाम्बवन्तम् उपगम्य, पुनः उवाच। अहं स्वयं शतयोजनपर्यन्तं गमिष्यामि; किन्तु प्रतिनिवर्तितुं शक्तिः अस्ति वा न वा, निश्चयं न जानामि। तस्मै कपिश्रेष्ठाय जाम्बवान् वाक्यकुशलः प्रत्युवाच—त्वदीयं गमनबलं ज्ञातम्, हे कपिवृकपिश्रेष्ठ। न तु केवलं शतयोजनं, त्वया लक्षयोजनद्वयं गत्वा प्रतिनिवर्तितुं शक्यते; परन्तु एष कार्यविधिः नास्ति। यतः स्वामि: कदापि दूतकार्ये न प्रेष्यः; एते सर्वे कपिश्रेष्ठ, त्वया प्रेषयितव्याः। त्वं नः पत्निवद् असि, स्वामिस्थाने प्रतिष्ठितः; स्वामी सेनायाः पत्निः, नायकश्च असि, हे रिपुसूदन। कार्यमूलं त्वमेव, अतः पत्निवद् रक्षणीयः। कार्यस्य मूलं रक्षितव्यम्; कार्यसिद्धिप्रज्ञैः एषा नीति:। मूलरक्षा सति सर्वे गुणाः फलानि च लभ्यन्ते। अतः त्वमेव अस्य कार्यस्य साधनं, सत्यवीर्यनिष्ठः; बुद्धिसाहससम्पन्नः, मुख्यकारणं च अस्मिन्, हे रिपुसूदन। त्वं च अस्माकं ज्येष्ठः, ज्येष्ठपुत्रश्च, हे कपिश्रेष्ठ; त्वय्य आश्रित्य एव कार्यसिद्धौ समर्थाः स्मः। एवं जाम्बवता उक्तः सन्, वालिसुतः महाकपिः अङ्गदः प्रत्युवाच—यदि नाहं गच्छेयम्, नान्यः वा कपिश्रेष्ठः, तर्हि अस्माकं कार्ये एकमेव उपायः—प्रायोपवेशनं कर्तव्यम्। यतः प्राज्ञस्य कपिपतेः आदेशं न संपाद्य, यदि गमिष्यामः अपि, प्राणरक्षणस्य उपायं न पश्यामि। यतः कपिपति: प्रसन्नो वा कोपितो वा, तस्याज्ञा लङ्घिता चेत्, गमनानन्तरं नाशः एव स्यात्। एवं कार्ये अन्यः उपायः नास्ति; अतः त्वमेव, यः अर्थं जानाति, कर्तव्यं चिन्तय। एवमुक्तः अङ्गदेन, वीरः कपिसिंहः जाम्बवान् अङ्गदं प्रति उत्तमानि वचनानि उवाच—तव कार्ये, हे वीर, किञ्चिदपि नोत्सर्जनीयम्; अहं तं प्रेरयिष्यामि, यः कार्यसिद्धिं करिष्यति। ततः कपिश्रेष्ठः, एकान्ते सुखोपविष्टः, वीर्यशाली कपिनायकः हनूमन्तं, कपिसैन्यश्रेष्ठं, प्रेरयामास। इदानीं श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे किष्किन्धाकाण्डे षट्षष्टितमोऽध्यायः श्रोतव्यः। जाम्बवान्, तां शोकाकुलां लक्षशः कपिसेनां दृष्ट्वा, हनूमन्तं एवं वचः उवाच।