ततः सर्वेषां देवतानां सभायां गङ्गा वाक्यम् अब्रवीत्—“हे देवाः, अहम् अस्य तेजसः दाहं न सह्ये, यः भवतः उत्पन्नः।” तस्य तेजसः ज्वलनात् गङ्गा तेन दाहिता, मनसा च व्याकुला अभवत्। तदा अग्निः, देवतानां हविरग्राही, गङ्गाम् इदं अब्रवीत्—“एष गर्भः हिमालयस्य शिखरेषु स्थाप्यताम्।” अग्नेः वचनम् शृत्वा, गङ्गा तं अतिवर्चस्विनं गर्भं विसृज्य मुक्तवती। हे पापवर्जिन्, स गर्भः महाबलः तेजस्वी गङ्गायाः धाराभ्यः निर्गतः; तस्मात् यत् उत्पन्नम्, तद् सुवर्णस्य द्रव्यमिव दीप्तिमान् अभवत्। तद् सूर्यसदृशं सुवर्णं भूमौ प्राप्तम्, अतुलं रजतम् अपि दीप्तिमान् अभवत्; ताम्रं च कृष्णायसम् अपि तस्य तीक्ष्णतया उत्पन्नम्। तत्र गङ्गायाः मलः तूतं च सीसकं च अभवत्; भूमौ प्राप्ते तस्य गर्भस्य, नानाविधानि धातवः अभिवृद्धिम् प्राप्तवन्तः। तस्मिन गर्भे स्थिते, तस्य तेजसा, पर्वतान्वितम् वनम् सर्वम् सुवर्णमयम् अभवत्। तस्मात् कालात्, हे राघव, तत्र 'जातरूपम्' इति सुवर्णं अग्निसदृशं दीप्तिमान् प्रसिद्धम् अभवत्; तत्र सर्वम् तृणम्, वृक्षाः, लताः, गुल्माः च सुवर्णमयाः अभवन्। ततः देवाः, इन्द्रसहिताः, वातगणैः सह, कृतिकाभ्यः तं जातम् शिशुम् पालयितुम् नियुक्तवन्तः। कृतिकाः, उत्तमं संकल्पं कृत्वा, शिशवे पयः दातुम् निश्चित्य, ऊचुः—“सर्वासां नः पुत्रः एषः।” तदा सर्वे देवाः ऊचुः—“एषः कर्तिकेयः इति प्रसिद्धः भविष्यति; त्रिषु लोकेषु अस्माकं पुत्रः इति न संशयः।” तत् वचनम् शृत्वा, तं तेजस्विनम् गर्भधारात् उत्पन्नम्, दिव्यतेजसा स्नापयामासुः, यथा ज्वलितम् अग्निम्। देवाः तम् स्कन्दः इति नाम ददुः, यतः सः गर्भात् निर्गतः; हे ककुत्स्थ, कर्तिकेयः महाबाहुः अग्निसदृशः दीप्तिमान् अभवत्। ततः कृतिकानां उत्तमं पयः प्रादुरभवत्; षड्वदनः सः षष्ठीनां स्तनात् पयः अपिबत्। एकस्मिन् दिने पयः पीत्वा, कोमलशरीरः सः, स्वबलात् दानवसेनान् विजिग्ये। तदा अमराः, अग्निप्रमुखाः, तम् महातेजसम् दिव्यसेनानां सेनापतिम् अभिषिच्य नियुक्तवन्तः। हे राम, एवं ते गङ्गायाः कथा, शुभः बालस्य जन्म च सम्पूर्णम् आख्यातम्। हे ककुत्स्थ, यो मनुष्यः कर्तिकेयभक्तः, पुत्रपौत्रसम्पन्नः, सः स्कन्दलोकम् प्राप्नुयात्। एवं सप्तत्रिंशः सर्गः बालकाण्डे श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे समाप्तः। अथ अष्टात्रिंशः सर्गः श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे बालकाण्डे आरभ्यते। तदा विश्रुतवाक्यां कथां रामाय निवेद्य, विश्वामित्रः पुनः ककुत्स्थम् इदं वचनम् अब्रवीत्— “हे वीर, अयोध्यायाः एकः राजा अभवत्, धर्मात्मा सगरः नाम, सः पुत्रकामः, पुत्रहीनः च। हे राम, सगरस्य ज्येष्ठा रानी केशिनी नाम, विदर्भराजस्य कन्या, साध्वी सत्यम् वदन्ती च। अपरपत्नी सगरस्य सुमति, सुपर्णस्य भगिनी, अरिष्टनेमेः कन्या च। सः महाबलः राजा, पत्न्याभ्यां सह, हिमवत्पर्वतम् भृगुप्रस्रवणं शिखरम् आगमत् तपः कर्तुम्। ततः शतवर्षे व्यतीते, सत्यवादिनां श्रेष्ठः भृगुः ऋषिः तपसा तुष्टः, सगरम् अभ्यनुज्ञात् वरम् ददौ। ‘हे पापवर्जिन्, त्वम् महान् पुत्रान् लप्स्यसे, लोके अतुलाम् कीर्तिम् च प्राप्स्यसि, हे नरश्रेष्ठ। तव पत्न्यः, एकया एकः पुत्रः कुलपरम्परायै जन्म लप्स्यते; अन्यया षष्टिसहस्राणि पुत्राणि भविष्यन्ति।’ ऋषेः वचनम् शृत्वा, तौ राजकन्ये, हर्षयुक्ते, कृताञ्जलिः, तं प्रहृष्टम् ऋषिम् ऊचतुः—‘हे ब्राह्मण, कस्य एकः पुत्रः, कस्य बहवः पुत्राः भविष्यन्ति? तत् इच्छामः श्रोतुम्, हे ब्राह्मण, तव वचनम् सत्यम् भवतु।’ तयोः वचनम् शृत्वा, परमधर्मात्मा भृगुः उत्तमम् वचनम् अब्रवीत्—‘यथा युष्माकम् इच्छायाः, तथा स्यात्।’ ‘एकस्य कुलपरम्परायै एकः पुत्रः भवतु, अथवा बहवः वीर्यवन्तः, कीर्तिमन्तः पुत्राः भवतु—यः यत् इच्छति, तत् वरम् स्वीकरोतु।’ ऋषेः वचनम् शृत्वा, हे रघुनन्दन, केशिनी राज्ञः सन्निधौ एकः पुत्रः कुलपरम्परायै इच्छती अभवत्। ततः सुमति, सुपर्णस्य भगिनी, षष्टिसहस्राणि पुत्राणि वीर्यवन्तः, कीर्तिमन्तः इच्छती अभवत्। ऋषिम् प्रदक्षिणम् कृत्वा, नमस्कृत्य, राजा पत्न्यः च स्वनगरम् प्रतिनिवृत्ताः। ततः काले गते, केशिनी सगरस्य प्रथमम् पुत्रम् अजनयत्, असमञ्जः नाम प्रसिद्धः अभवत्। सुमति, हे नरशार्दूल, कुम्भसमः गर्भः अजनयत्, तस्मात् षष्टिसहस्राणि पुत्राणि कुम्भस्य विदारणे उत्पन्नानि। धात्र्यः तान् घृतपूर्णेषु कुम्भेषु पालयन्ति स्म, कालस्य गतौ सर्वे यौवनम् प्राप्तवन्तः। एवं सगरः कालात् षष्टिसहस्राणि पुत्राणि लब्धवान्, सर्वे सौन्दर्ययुक्ताः, यौवनयुक्ताः च। तस्य ज्येष्ठः पुत्रः, हे नरश्रेष्ठ, सगरस्य जातः, बालान् गृहित्वा, हे रघुनन्दन, सरयूं नद्यां क्षिपति स्म। इत्येषा कथा संस्कृतनिबद्धा, यथाक्रमं, यथार्थम् च।