यः कर्मणि कर्तव्ये सन्न्यस्य शोकवशं याति, तस्य कार्यसिद्धिः न भवति, सः शक्तिहीनत्वात् विफलः भवति। अथ तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां, अङ्गदः वरिष्ठैः वानरैः सह पुनः समागत्य, स्वकार्यस्य मार्गं चिन्तयितुं प्रचक्रमे। तं वानरसैन्यं अङ्गदं परिवृत्य तिष्ठन्तं, इन्द्रं वायूनाम् गणः इव, दीप्तिमन्तं बभूव। तस्य वानरसैन्यस्य निग्रहे कोऽन्यः समर्थः स्यात्, वलिसुतात् अथवा हनूमतः ऋते? ततः अङ्गदः, तेजस्वी रिपुसूदनः, वरिष्ठवानरैः सेनया च मन्त्रयित्वा, अर्थपूर्णानि वचनानि उवाच। "कः इदानीं यूयम् मध्ये महाबलवान्, यः सागरं लङ्घयितुं समर्थः? कः सुग्रीवस्य वचः सम्पालयिष्यति, रिपूनां दमनः? केन वानरवीर्येण शतयोजनं लङ्घयितुं शक्यम्? केन वयं सर्वे वानरश्रेष्ठाः अस्मात् महत् संकटात् उद्धार्येमहि?" "यस्मिन् कृते वयं स्वकार्यं सिद्ध्वा, प्रीताः स्वदारान्, पुत्रान्, गृहाणि च द्रक्ष्यामः, सः कः? यस्य प्रसादात् वयं प्रमुदिताः रामं, बलिनं लक्ष्मणं, वनौकसां स्वामिनं सुग्रीवं च गमिष्यामः? यदि कश्चन वानरः अस्मिन्समाजे सागरं लङ्घयितुं समर्थः अस्ति, सः शीघ्रं अस्मिन् स्थले अस्माकं रक्षणं ददातु।" एवं अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा, सर्वे वानराः मौनिनः अभवन्; तत्र वानरसैन्यं स्तम्भितमिव स्थाणुभूतमिव बभूव। पुनरपि अङ्गदः वानरश्रेष्ठः तान् वानरान् संबोध्य उवाच— "यूयं सर्वे बलिनां श्रेष्ठाः, स्थिरव्रताः, कुलीनाः, बहुशः पूजिताः च। भवतां मार्गे कदापि विघ्नः न भविष्यति। प्रत्येकः स्वशक्त्या प्लवने वदतु।" इत्येतत् श्रुत्वा, सर्वे वानरश्रेष्ठाः स्वस्वशक्तिं प्रकटयन्तः, उत्साहं दर्शयामासुः। तत्र गजः, गवाक्षः, गवयः, शरभः, गन्धमादनः, मैन्दः, द्विविदः, सुषेणः, जाम्बवान् च आसन्। गजः उवाच— "अहं दशयोजनानि प्लवेतुम् इच्छामि।" गवाक्षः— "अहं विंशत्योजनानि गमिष्यामि।" शरभः— "अहं त्रिंशद्योजनानि गमिष्यामि।" ऋषभः— "अहं चत्वारिंशद्योजनानि न संशयः।" गन्धमादनः— "अहं पञ्चाशद्योजनानि गमिष्यामि।" मैन्दः— "अहं षष्टियोजनानि प्लवेतुम् समर्थः।" द्विविदः— "अहं सप्तत्योजनानि गमिष्यामि।" सुषेणः— "अहं बलात् अशीतियोजनानि प्रतिजानामि।" एवं सर्वे वानराः स्वबलं प्रकट्य, तेषां ज्येष्ठः जाम्बवान् उवाच— "पूर्वं अपि अस्माकं वेगे बलं आसीत्, किन्तु अद्य वयःपरिपाकात् सीमां प्राप्तम्। तथापि, सुग्रीवस्य रामस्य च दृढनिश्चयस्य अस्य कार्यस्य त्यागः न कर्तव्यः। अधुना मम शेषबलं शृणुत— अहं नवत्योजनानि गमिष्यामि।" "मम पूर्वे वेगः अयं नासीत्," इत्युक्त्वा जाम्बवान् स्मरति— "वैरॊचनस्य यज्ञे त्रिविक्रमस्वरूपेण स्थितं नित्यं विष्णुं प्रदक्षिणीकृत्य मया गत्वा। तदा मम यौवनबलं अतुलं, अद्य तु वृद्धत्वात् मन्दं जातम्। यावत् अद्य शक्नोमि, तावत् गमिष्यामि; किन्तु तेनैव कार्यसिद्धिः न स्याद्।" एवमुक्ते, कार्यसिद्ध्यर्थं अङ्गदः जाम्बवत् प्राज्ञेन सह मन्त्रयित्वा पुनरुवाच— "अहं शतयोजनपर्यन्तं गमिष्यामि; किं पुनरागमनशक्तिः अस्ति वा न वा, न जानामि।" तस्मै जाम्बवान् वानरश्रेष्ठः, वाक्यविशारदः प्रत्युवाच— "त्वं यत्नेन शतसहस्रयोजनं अपि गन्तुं प्रतिगन्तुं च समर्थः; परन्तु कार्यस्य क्रमे एषः न उचितः।" "स्वामि: कदापि दूतकार्ये न प्रेष्यः," इत्युक्त्वा, "एते सर्वे त्वया प्रेषणीयाः। त्वं अस्माकं भार्या इव, सेनायाः स्वामी, मार्गदर्शी च। कार्यमूलं त्वमेव, तस्मात् सदा रक्षितव्यः। कार्यस्य मूलस्य रक्षणं कार्यसिद्धिविदां नीतिरेव। मूलं सुरक्षिते सर्वे गुणाः फलानि च लभ्यन्ते।" "अतः त्वमेव अस्य कार्यस्य साधनं सत्यवीर्यसमन्वितः, बुद्धिसाहसयुक्तः, कार्यकारणमत्र त्वमेव, रिपुसूदन।