न कदापि मनः शोकस्य वशं गच्छेत्, यतः शोकः परमं अहितकरः। शोकः मनुष्यं क्रुद्धः सर्पः बालकमिव विनाशयति। यः कर्तव्यकाले शोकमुपेयात्, तस्य कार्यसिद्धिः न भवति, यतो हि शक्त्युपरोधनात् सः विफलः भवति। रात्र्यतीते तु, अङ्गदः वरिष्ठैः कपिभिः सह पुनः एकत्र समागतः, यथायोग्यं कार्यमालोचयत्। तं कपिसैन्यं अङ्गदं परिवृत्य, इन्द्रं वायुसैन्यैः परिवृतमिव, शोभितम्। तस्मिन्नेव सैन्ये वालिसूनोः वा हनूमतः वा अन्यस्य च कपिश्रेष्ठस्य संयमः कः अन्यः कर्तुं शक्तः? तदा कपीन्द्रसुतः अङ्गदः, वरिष्ठैः कपिभिः सैन्येन च समुपविष्टः, हितमुक्त्वा वाक्यमब्रवीत्—"कोऽत्र यूयं महाबलः कपिः, योऽयं सागरं लङ्घयितुं शक्नोति? कः सुग्रीवस्य प्रतिज्ञां सम्पालयिष्यति? केन कपिवीर्येण शतयोजनमेतदुत्क्रम्य, सर्वे वयं महाभयात् त्रातुं शक्याः? केन प्रीत्या वयं स्वकार्यम् सम्पाद्य, भार्याः पुत्रान् गृहाणि च सुखेन पश्येम? केन प्रीत्या वयं प्रमुदिताः रामं महाबलिनं लक्ष्मणं च, तथा वनराजं सुग्रीवं च द्रष्टुं शक्नुमः? यदि कश्चित्कपिः अस्मात्सागरं तरितुं समर्थः, सः शीघ्रमेव अस्मानिह अभयदानं ददातु।" एवं तस्य वचनं श्रुत्वा, सर्वे कपयः मौनं जग्मुः; तत्र कपिसैन्यं स्तम्भितमिव स्थितम्। अथ पुनः कपिश्रेष्ठः अङ्गदः तान् कपीन् सम्बोध्य उवाच—"यूयं सर्वे बलवतः, धैर्ये स्थिताः, कुलीनाः, बारं बारं पूजिताः च। युष्माकं मार्गे कदापि विघ्नः न स्यात्; प्रत्येकः स्वशक्त्या योजनोत्क्रमणे वदतु।" इदानीं श्रीमद्वाल्मीकिरामायणस्य किष्किन्धाकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः श्रोतव्यः। तदनन्तरं, अङ्गदस्य वाक्यं श्रुत्वा, सर्वे कपिश्रेष्ठाः क्रमशः स्वोत्साहं प्रकटयामासुः। तत्र गजः, गवाक्षः, गवयः, शरभः, गन्धमादनः, मैन्दः, द्विविदः, सुषेणः, जाम्बवान् च आसन्। तत्र गजः—"अहं दशयोजनानि गमिष्यामि" इति उक्तवान्। गवाक्षः—"विंशत्योजनानि गमिष्यामि" इति। शरभः—"त्रिंशद्योजनानि लङ्घिष्यामि" इत्युक्तवान्। ऋषभः—"चत्वारिंशद्योजनानि निःसंशयं गमिष्यामि" इति। गन्धमादनः—"पञ्चाशद्योजनानि गमिष्यामि" इति। मैन्दः—"षष्टिं योजनानि गन्तुं समर्थः अस्मि" इत्युक्तवान्। द्विविदः—"सप्ततिं योजनानि निःसंशयं गमिष्यामि" इति। सुषेणः—"अष्टाशीतिं योजनानि बलात् गमिष्यामि" इति प्रतिजज्ञौ। एवं सर्वे वदन्तः, तेषां सर्वेषां वाक्यानि श्रुत्वा, तेषां ज्येष्ठः जाम्बवान् उवाच—"पूर्वं वयम् अपि वेगेन प्रवृत्ताः स्म, किन्तु इदानीं वृद्धावस्थां प्राप्ताः। तथापि, कार्यं न विलोपनीयम्, यत्र कपिराजस्य रामस्य च दृढनिश्चयः अस्ति। इदानीं यावद्वेगः अस्ति, तावत् वदामि—अहं नवतिं योजनानि गमिष्यामि निःसंशयम्। कपिश्रेष्ठान् प्रति जाम्बवान् अवदत्—'एषा मम प्रवृत्तेः सीमा न आसीत्। पूर्वं वैरोचनस्य यज्ञे अहं विष्णुं त्रिविक्रमं प्रदक्षिणीकृत्य जगाम। किंतु इदानीं वृद्धः सन्, मम वेगः मन्दः जातः; यौवने मम बलं अतुलं परमं च आसीत्। इदानीं केवलं एतावता मम सामर्थ्यं, किन्तु अस्य कार्यस्य सिद्धिः न स्यात्।" ततः पुण्यार्थं अङ्गदः जाम्बवता सह मन्त्रयित्वा पुनरुवाच—"अहं शतयोजनपर्यन्तं गमिष्यामि; प्रतिनिवर्तितुं शक्तिः अस्ति वा न वा, न निश्चीयते।" तस्मै कपिश्रेष्ठाय जाम्बवान् वाक्यविशारदः प्रत्युवाच—"तव यात्रा सामर्थ्यं विख्यातम्, हे कपिवर्य! त्वं शतसहस्रयोजनानि अपि गत्वा प्रत्यागन्तुं समर्थः; परं तु एषा न समुचितः क्रमः। यतो हि, स्वामी कदापि दूतकार्ये न प्रेष्यः; एते सर्वे जनाः त्वया प्रेष्याः। त्वं अस्माकं भार्यावत्स्थितः, नायकः; स्वामी सैन्यस्य भार्या, मार्गदर्शी च। त्वं कार्यमूलं, अतः सदा रक्ष्यः। कार्यमूलं रक्षितव्यं, कार्यसिद्धिप्राप्तये एषा नीतिर्विदुषां; मूलरक्षणे सर्वे गुणाः फलानि च लभ्यन्ते।