शृणुत भोः, कीष्किन्धाकाण्डस्य चतुःषष्टितमं पावनं सर्गं वाल्मीकिमुनेः रामायणे। यदा गृध्रराजस्य वचनेन प्रेरिताः कपयस्ते सिंहसामाना वीराः सन्तः एकत्र समागत्य हृष्टाः प्रहृष्टमनसः प्रचक्रुः, तदा सम्पातिना रावणवधसम्बन्धिनः कथाः श्रुत्वा, सीतां द्रष्टुकामाः कपयः सागरं प्रति प्रमुदिताः जग्मुः। ते कपयः प्रबलपराक्रमिणः सागरतीरं सम्प्राप्ताः, तत्र तु विस्तीर्णस्य लोकस्य समग्रं प्रतिबिम्बं दृष्टवन्तः। दक्षिणस्य सागरस्य उत्तरतीरं सम्प्राप्य, बलिनः कपिवीराः तत्रैव स्वशिबिराणि न्यवेशयन्। कुतश्चिदेकत्र सुप्तवत्, अन्यत्र क्रीडन्त इव, केषुचित् स्थलेषु पर्वतसमानैः जलराशिभिः आच्छादितमिव सागरं दृष्टवन्तः। सागरस्य तस्मिन्नेव तीरे पातालवासिभिः दानवराजभिः सम्पूर्णं सागरं दृष्ट्वा—यस्य दर्शनात् रोमाञ्चो जायते—कपिवीराः भयाकुलाः अभवन्। आकाशवत् दुस्तरं सागरं दृष्ट्वा, सर्वे कपयः विषण्णमनसः अभवन्—'कथं खलु अस्य कार्यस्य सिद्धिः?' इति चिन्तयन्तः। सैन्यस्य तु विषण्णतां दृष्ट्वा, कपिश्रेष्ठः भीतान् कपीन् सान्त्वयामास। 'न कदापि मनः शोकग्रस्तं कर्तव्यम्; शोकः परमं पापकरः। शोकः पुरुषं तद्वत् नाशयति यथा क्रुद्धः सर्पः शिशुं विनाशयेत्।' यः कार्यकाले शोकपराधीनः भवति, तस्य कार्यसिद्धिः न सिध्यति, शक्तिहान्याः कारणात्। रजनीं गतम्, अङ्गदः वरिष्ठैः कपिभिः सहितः पुनः एकत्र समागत्य, कर्तव्यस्य चिन्तनं कृतवान्। तं समन्तात् कपिसैन्यं समावृत्य अङ्गदः इन्द्रस्य समीपे वातगणवद् शोभमानम् अभवत्। तस्य कपिसैन्यस्य निग्रहः अन्यस्य कस्यापि न शक्यः, वलिसुतस्य वा हनूमतः च विना। ततः तेजस्वी रिपुसूदनः अङ्गदः वरिष्ठैः कपिभिः च सैन्येन च मन्त्रयित्वा, अर्थयुक्तं वाक्यं उवाच—'कः खलु भवतः महाबलवान् एषः सागरः लङ्घयितुं समर्थः? कः सुग्रीवस्य प्रतिज्ञां पूर्णयितुं शक्तः? कः कपिवीरः शतयोजनं प्लवेत्? कः अस्मान् सर्वान् अयं महाभयात् त्रातुं समर्थः? यस्य प्रसादात् कार्यसिद्धिं कृत्वा, वयं सर्वे प्रहृष्टाः स्वदारपुत्रगृहाणि द्रक्ष्यामः? यस्य कृपया रामं, महाबलिनं लक्ष्मणं, वनौकसां स्वामिनं सुग्रीवं च हृष्टाः द्रक्ष्यामः? यदि कश्चित् भवतः सागरस्य पारं गन्तुं समर्थः, स शीघ्रं अस्मान् अभयं ददातु।' एवं अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा, तत्र कपिसैन्यं मौनवत् स्थग्नमिव अभवत्, न कश्चन किमपि अवदत्। पुनः अङ्गदः कपिश्रेष्ठः तान् कपीन् उवाच—'यूयं सर्वे बलिशालिनः, स्थिरवीर्याः, श्रेष्ठकुले जाताः, पूजिताः च। भवतां गमनस्य कदापि विघ्नः न भविष्यति; अतः स्वशक्त्या यथायोग्यं प्लवने वदन्तु।' शृणुत भोः, कीष्किन्धाकाण्डस्य पञ्चषष्टितमं सर्गं वाल्मीकिरामायणे। तदा अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा, सर्वे ते कपिश्रेष्ठाः, स्वस्वं उत्साहं प्लवने क्रमेण प्राकाशयन्। गजः, गवाक्षः, गवयः, शरभः, गन्धमादनः, मैन्दः, द्विविदः, सुसेणः, जाम्बवान् च तत्र आसन्। तत्र गजः अवदत्—'अहं दशयोजनं प्लवेत्।' गवाक्षः—'अहं विंशत्योजनं यास्यामि।' शरभः—'अहं त्रिंशद्योजनं गमिष्यामि।' ऋषभः—'अहं चत्वारिंशद्योजनं न संशयः।' गन्धमादनः—'अहं पञ्चाशद्योजनं गमिष्यामि।' मैन्दः—'अहं षष्टियोजनं प्लवेत्।' द्विविदः—'अहं सप्तत्योजनं गमिष्यामि।' सुसेणः—'अहं अशीतियोजनं बलात् यास्यामि।' एवं सर्वैः उक्ते, जाम्बवान् ज्येष्ठः तान् सर्वान् अभिवाद्य उवाच—'पूर्वं खलु अस्माकं वेगोऽपि आसीत्, किन्तु अधुना वयःपर्याप्तिं प्राप्ताः स्म। तथापि, कार्यं न विलोपनीयम्, यत्र कपिराजेन रामेण च दृढनिश्चयं कृतम्। इदानीं यथा वेगः अस्ति, शृणुत—अहं नवत्योजनं न संशयः गमिष्यामि।' सर्वेषां तेषां कपिश्रेष्ठानां जाम्बवान् अवदत्—'न एष एव मम पूर्वकालस्य वेगः। पुरा वैरोचनस्य यज्ञे, विश्वस्येश्वरं विष्णुं त्रिविक्रमं प्रदक्षिणीकृत्य भ्रमितवान्। किन्तु अधुना वयोऽस्मि, प्लवने मन्दः; यौवने मम बलं अतुलं, अनुत्तमं च आसीत्।' एवं तत्र कपिसैन्यं, स्वशक्त्यनुसारं प्लवनमुद्दिश्य, अङ्गदस्य प्रेरणया, कार्यसिद्ध्यर्थं उत्साहितम् अभवत्।