देवतानां वचः प्रतिज्ञाय, अग्निः गङ्गाम् उपसृत्य उवाच—"देवि, गर्भं धारय; एष देवतानां प्रियः।" तस्य वचः श्रुत्वा सा दिव्यरूपां धारयामास; तस्याः महत्त्वं दृष्ट्वा अग्नेः तेजः सर्वतः व्यपसरत्। ततः, हे रघुनन्दन, अग्निः सर्वतः तां देवीम् अभिषिञ्चत्; तदा गङ्गायाः सर्वे स्रोता पूर्णाः अभवन्। ततः गङ्गा सर्वदेवतासमवायं प्रति उवाच—"देव, यत् त्वत्तः उत्पन्नं दाहकं तेजः, तद् मया धारयितुं न शक्यते।" तेन तेजसा दग्धा, चित्तेन चातिविह्वला सा गङ्गा, तदा अग्निना—यः सर्वदेवताहविःग्रहणकर्ता—इत्युक्ता। अग्निः उवाच—"एषः गर्भः अत्र, हिमालयशिखरे स्थापितव्यः।" अग्नेः वचनं श्रुत्वा गङ्गा स तेजस्वि गर्भं मुमोच। निष्पाप, तस्याः स्रोतसः मुक्तः बलवान् तेजस्वी गर्भः, सुवर्णसदृशदीप्त्या विराजमानः, भूमिं प्राप्तः। तस्मात् सूर्यसदृशं सुवर्णं, अप्रतिमं दीप्तिमन्तं रूप्यं, ताम्रं कृष्णायसम् अपि तस्य धारायाः तीक्ष्णत्वात् उत्पन्नम्। तत्र तस्याः मलः तुत्थं सीसञ्च जातम्; भूमिं प्राप्त्वा विविधानि धातवः ववृद्धिरे। यदा स तेजस्वी गर्भः निक्षिप्तः, तदा पर्वतैः परिवृतं सर्वं वनं सुवर्णमयम् अभवत्। तस्मात् कालात्, हे राघव, तत् "जातरूप" इति विख्यातम्—यत् अग्निसमानप्रभं सुवर्णम्; तत्र सर्वे तृणवनस्पतिलता गुल्माश्च सुवर्णमयाः अभवन्। ततः देवा इन्द्रेण सह, वायुदेवगणैः सहिताः, कृत्तिकाभ्यः जातशिशोः पोषणं न्ययुञ्जन्। ताः कृत्तिकाः उत्तमसंधिं कृत्वा, दृढनिश्चयाः, ऊचुः—"अयं सर्वासां नः पुत्रः।" ततः सर्वे देवा ऊचुः—"सः कार्त्तिकेय इति विख्यातः भविष्यति; त्रिषु लोकेषु सः अस्माकं पुत्रत्वेन प्रसिद्धः भविष्यति—न संशयः।" तेषां वचः श्रुत्वा, तं तेजस्विनं, गर्भस्रोतसः उत्पन्नं, परमतेजसा स्नापयामासुः, यथा ज्वलितमग्निम् एव। तेन, देवाः तम् "स्कन्द" इति चक्रुः, यतः सः गर्भात् स्कन्दितः; हे काकुत्स्थ, सः कार्त्तिकेयः, महाबाहुः, अग्निसमतेजाः। ततः, कृत्तिकानां उत्तमं क्षीरं प्रादुरासीत्; षड्वदनः सः षण्णां स्तन्यं पपौ। एकस्मिन्नेव दिने, मृदुशरीरः सन्, सः बलवान् स्वशक्त्या दानवसेनागणान् विजिग्ये। तदा सर्वेऽमरताः अग्निप्रमुखाः, तम् अतुलतेजसं सेनानीं सुराणां अभिषेचयामासुः। एवं, हे राम, गङ्गायाः कथा, शुभस्य बालस्य च जन्म, सम्पूर्णं विस्तरेण त्वयि मया कथितम्। हे काकुत्स्थ, यः कश्चन मनुष्यः पृथिव्यां कार्त्तिकेयभक्तः स्यात्, सुतपौत्रसम्पन्नः, सः स्कन्दलोकं प्राप्स्यति। इति श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः समाप्तः। अथ बालकाण्डे अष्टात्रिंशः सर्गः आरभ्यते। एवं मधुरवचः कथां रामाय निवेद्य, विश्वामित्रः पुनः काकुत्स्थं इदं वचनं उवाच। "हे वीर, अयोध्यायाः कश्चन राजा आसीत्, धर्मात्मा सगरः नाम, सुतकामः अपुत्रः च। तस्य ज्येष्ठा भार्या केशिनी नाम, विदर्भराजस्य पुत्री, सती सत्यवादिनी च। द्वितीया पत्नी सुमतिः, सुपर्णस्य भगिन्यः, अरिष्टनेमिपुत्री च। स राजा, उभाभ्यां भार्याभ्यां सहितः, महान् तपः कृत्वा, हिमवत्पर्वतं, भृगुप्रस्रवणं शिखरं प्राप्तः। ततः शतसंवत्सरात् अनन्तरं, सत्यवादिनां श्रेष्ठः भृगुः तपसा तुष्टः सगराय वरं दत्तवान्। "निष्पाप, त्वं महात्मानः पुत्रान् प्राप्स्यसि, लोके च अप्रतिमां कीर्तिं गमिष्यसि, नरश्रेष्ठ। तव भार्ययोः एकया एकः पुत्रः भविष्यति, वंशधरः; अपरया षष्टिसहस्रं पुत्राणां भविष्यन्ति।" तस्य महर्षेः वचः श्रुत्वा, ते राजपत्न्यः हृष्टाः, अञ्जलिं कृत्वा तम् प्राहुः—"ब्राह्मण, कया एकः पुत्रः, कया बहवः? वद, वाक्यं ते सत्यम् अस्तु।" भृगुः धर्मात्मा तासां वचः श्रुत्वा, उत्तमं वचनं उवाच—"यथेष्टं भवतु। एकस्याः वंशधरः पुत्रः, अन्यस्याः बहवः बलवन्तः कीर्तिमन्तः पुत्राः—यथाकामं वरं वृणीताम्।" रघुनन्दन, तद्वचः श्रुत्वा, केशिनी राजसन्निधौ एकं वंशधरं पुत्रं वव्रे। ततः सुमतिः सुपर्णभगिनी षष्टिसहस्रं बलिनां कीर्तिमन्तः पुत्रान् वव्रे। ततः ताः महर्षिं प्रदक्षिणीकृत्य, प्रणम्य, राजा पत्निभ्यां सह स्वपुरं प्रतस्थे। कालेन, केशिनी सगराय प्रथमजं पुत्रं प्रसूतवती, यः असमञ्जः इति विख्यातः अभवत्। सुमतिः तु, पुरुषव्याघ्र, कुम्भसम्भूतं गर्भं प्रसूतवती; तस्मात् षष्टिसहस्रं पुत्राः भग्नकुम्भात् उत्पन्नाः।