तदा तस्य निश्चयः दुःखं मे नाशयति, यथा दीप्तः अग्निः तमः नाशयति; अधर्मात्मनः रावणस्य बलं अहं बोधितः अस्मि। यद्यपि मम पुत्रः कठोरैः वाक्यैः त्रासितः, कथं स मैथिलीं न रक्षेत्? सीतायाः विलापं श्रुत्वा, तयोः तस्य पुत्रस्य च सीतया वियोगः सञ्जातः। दशरथस्य स्नेहात् मम पुत्रात् मम न कापि प्रीतिर्जाता; स एवमुक्त्वा वानरसमूहे। ततः स सम्पातिः, तस्य पक्षौ वनवासिनां पुरतः उत्पेततुः; स्वस्य शरीरे रक्ताभाभ्यां पक्षाभ्यां निर्गच्छद्भ्यां दृष्ट्वा, स अतुलां प्रीतिं प्रपेदे वानरांश्च प्रोवाच— 'सोमसूनोः महात्मनः राजर्षेः प्रसादेन, मम पक्षौ सूर्यरश्मिभिः दग्धौ अद्य पुनः प्राप्तौ; या वीर्यशालिता मम यौवने आसीत्, सा एव अद्य मया ज्ञायते। यत्नं कुरुत, नूनं सीता प्राप्स्यते। मम पक्षप्राप्तिः सफलतायाः निमित्तम्।' इति सम्पातिः श्रेष्ठः पक्षिणां वानरान् एवमुक्त्वा, गिरिशिखरात् उत्पपात, स्वशक्तिं परीक्षितुम् उद्यतः। तस्य वचनानि श्रुत्वा, वानरश्रेष्ठाः प्रमोदिताः वीर्येण चोद्युक्ताः अभवन्। ततः वायुसमाः बलवन्तः वानरश्रेष्ठाः, धैर्यं पुनः प्राप्ताः, दिशं व्योम्नः प्रति जनकात्मजायाः अन्वेषणाय प्रस्थिताः। एतेषां कीर्तिमद्वाल्मीकि-रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, चतुःषष्टितमे सर्गे शृणु। तदा गृध्रराजेन सूचिताः वानराः प्रहृष्टाः संयुक्ताः सिंहोपमबलाः निनादम् अकुर्वन्। सम्पातेः रावणवधवचनं श्रुत्वा, सीतादर्शनकाङ्क्षिणः वानराः हृष्टाः सागरं प्राप्नुवन्। तत्र गत्वा, ते भीमविक्रमाः वानराः तत्रैव विश्वस्य महतः प्रतिबिम्बम् अपश्यन्। दक्षिणसागरस्य उत्तरतीरं प्राप्ताः बलिनः वानरवीराः तत्रैव निवेशं चक्रुः। क्वचित् सुप्तवत्, क्वचित् क्रीडावत्, क्वचित् गिरिप्रस्थमिव जलराशिभिः आच्छन्नम्, तं देशं दृष्ट्वा। नागलोकवासिभिः दानवेश्वरैः समाकुलं दृष्ट्वा, रोमाञ्चकरं तं स्थलम् अवलोक्य वानरयोधाः सन्त्रस्ताः अभवन्। सागरं व्योमवत् दुस्तरं दृष्ट्वा, सर्वे वानराः मन्यन्ते— 'कथं एष कार्यसिद्धिः?' इति शोकाकुलाः। सैन्यस्य विषण्णतां दृष्ट्वा, वानरश्रेष्ठः सन्त्रस्तान् वानरान् प्रोत्साहितवान्। 'न कदापि मनः शोकाय पतितव्यम्; शोकः हि परमः पापः। शोकः पुरुषं नाशयति, क्रुद्धः सर्पः शिशुं यथा। यः कर्तव्ये शोकं करोति, तस्य कार्यसिद्धिः न भवति, ह्यस्य तेजो ह्रियते।' इति। रात्रौ गते, अङ्गदः वृद्धवानरैः सह पुनः मन्त्रयामास किम् करणीयम् इति। तं अङ्गदं परिवृत्य वानरसैन्यं देवेन्द्रस्य वायुभिः परिवृतमिव बभौ। तं वानरसैन्यं कः अन्यः संयन्तुं शक्नुयात्, वलिपुत्रं वा हनूमन्तं विना? ततः अङ्गदः, शत्रुसूदनः, वृद्धैः वानरैः सैन्येन च मन्त्रयित्वा, अर्थयुक्तं वाक्यं प्राह— 'कः वानरवीरः समुद्रं तरिष्यति? कः सुग्रीवस्य प्रतिज्ञां पूरयिष्यति? केन वयं शतयोजनं प्लुत्वा, महाभयं निवार्य, स्वपत्नीः पुत्रान् गृहाणि च सुखेन द्रक्ष्यामः? केन वयं रामं, महाबलिनं लक्ष्मणं, सुग्रीवं च प्रमुदिताः द्रक्ष्यामः? यदि कोऽपि वानरः समुद्रं तरितुं समर्थः, स शीघ्रं अस्मान् अभयम् ददातु।' अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा, कोऽपि किमपि न प्राह; तत्र सर्वं वानरसैन्यं स्तब्धमिव तिष्ठति। पुनरपि अङ्गदः वानरश्रेष्ठः तान् वानरान् प्राह— 'युष्माकं बलिनां श्रेष्ठानां, न कदापि गन्तव्ये विघ्नः भविष्यति; प्रत्येकः स्वशक्त्या प्लवनं वदतु।' इति। शृणु पुनः पञ्चषष्टितमं सर्गं वाल्मीकि-रामायणे किष्किन्धाकाण्डे। तदा अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा, सर्वे वानरश्रेष्ठाः, स्वस्मिन्स्वमुत्साहं प्रकटयन्तः, क्रमशः वदन्। गजः, गवाक्षः, गवयः, शरभः, गन्धमादनः, मैन्दः, द्विविदः, सुषेणः, जाम्बवांश्च तत्र आसन्। तत्र गजः प्राह— 'अहं दशयोजनं गमिष्यामि।' गवाक्षः प्राह— 'अहं विंशतियोजनं यास्यामि।' वानरः शरभः तत्र प्राह— 'प्लवमानाः, अहं त्रिंशद्योजनं यास्यामि।' वानरः ऋषभः प्राह— 'अहं चत्वारिंशद्योजनं न संशयः यास्यामि।' ततः गन्धमादनः महाबलः वानरान् प्राह— 'अहं पञ्चाशद्योजनं गमिष्यामि।' इति। एवं तत्र वानरश्रेष्ठाः स्वशक्तिं प्रकटयन्तः, कार्यसिद्ध्यै उत्साहम् अव्याहरन्।