संपातेः दुःखमवलोक्य तत्र स्थिताः कपयः तं प्रति अवदन्, "त्वं कुतः गन्तुम् इच्छसि? कदापि त्वया गन्तव्यम् न; यथासमयं यथादेशं प्रतीक्षस्व। पुनः पक्षौ प्राप्स्यसि। अद्यैव मया तव पक्षा पुनः दातुं शक्यन्ते, तत्रैव स्थित्वा त्वं लोकानां हितं साधयिष्यसि। एष कार्यः तव, रामलक्ष्मणयोश्च, ब्राह्मणानां, वृद्धानां, मुनीनां, इन्द्रस्य च। अहम् अपि रामलक्ष्मणौ द्रष्टुम् इच्छामि; न च दीर्घकालं जीवितुं कामये, शरीरे त्यजामि।" इति सत्यार्थदर्शी महर्षिः उवाच। एवं कीष्किन्धाकाण्डस्य त्रिसष्टितमं सर्गं शृणु। तैः वचोभिः अन्यैश्च बहुभिः मधुरया वाचा माम् स्तुत्वा अनुमन्य च, स महर्षिः स्वगृहं प्रविवेश। अहं पर्वतगुहात् शनैः शनैः निष्क्रम्य, विन्ध्यं समारुह्य, युष्मान् प्रतीक्षमाणः स्थितवान्। एवं कालो गतो, शतसंवत्सराधिकः, मुनिवाक्यं हृदि कृत्वा यथोचितं देशकालं प्रतीक्षे स्म। तदा चन्द्रवतः स्वर्गारोहणकाले मम मनसि महत्तमं शोकाग्निः संजज्ञे, संशयैः परिवृतः। मृत्युविचारः यदा जायते, तदा मुनिवाक्येन तं निवर्तयामि; तद् धृतिः एव मम प्राणरक्षणाय। सा धृतिः शोकं नाशयति, यथा दीपशिखा तिमिरं नाशयति; रावणस्य दुष्टबलं च बोधयामि। पुत्रस्य कठोरवचनेन सान्त्वितः अपि, कथं स मैथिलीं न रक्षेत्? सीतायाः विलापं श्रुत्वा, तयोः च तया वियोगम्— न मम पुत्रात्, दशरथस्नेहात्, काचिद् आप्तिः जाताऽस्ति; तं सभायां वदन्तं श्रुत्वा, तस्य पक्षा वनवासिनां पुरतः उत्पेतुः। स्वशरीरं रक्तरञ्जितपक्षयुक्तं दृष्ट्वा, अतुलं हर्षं प्राप्य, कपीन् प्रति उवाच— "चन्द्रवतः, महाबलिनः राजर्षेः प्रसादेन, मम पक्षा, सूर्यतेजसा दग्धाः, पुनः प्राप्ताः; यौवनस्थं वीर्यं मया पुनः अनुभूयते। सा एव शक्तिः, सा एव पौरुषं अद्य मया अनुभूयते; सर्वथा यत्नः क्रियताम्, नूनं सीता प्राप्स्यते। मम पक्षलाभः निश्चितसिद्ध्याः निमित्तम्।" इत्युक्त्वा सर्वान् कपीन् प्रति, पक्षिणां श्रेष्ठः संपातिः पर्वतशिखरात् उत्पत्य, स्वबलं परीक्षितुम् उद्युक्तः अभवत्। तस्य वचः श्रुत्वा, कपिश्रेष्ठाः हृष्टाः, वीर्ये स्थितचित्ताः अभवन्। ततः कपिवराः, वातसमानबलाः, धैर्यं पुनः प्राप्ताः, दिशं प्रति प्रययुः, जानक्याः अन्वेषणाय उद्युक्ताः। किष्किन्धाकाण्डस्य चतुःषष्टितमं सर्गं शृणु। गृध्रराजेन सूचिताः कपयः उत्पत्य, संयुक्ताः हृष्टाः सिंहसदृशवीर्याः ननादुः। संपातेः वचः श्रुत्वा, रावणवधसम्बन्धिनं, सीतादर्शनकाङ्क्षिणः कपयः हृष्टाः समुद्रं प्राप्नुवन्। तत्र गत्वा, ते भीषणपराक्रमाः सर्वं जगद् प्रतिबिम्बितं तत्र ददृशुः। दक्षिणस्य समुद्रस्य उत्तरतीरं प्राप्त्वा, बलवन्तः कपिवीराः तत्रैव न्यवसन्। किञ्चिद् स्थले सुप्तवत्, अन्यत्र क्रीडन्तमिव, केषुचित् स्थलेषु पर्वतसमानैः जलराशिभिः आच्छादितम् इव दृष्टम्। तं पातालवासिभिः दानवराजभिः पूर्णं दृष्ट्वा, रोमाञ्चकारणं समुद्रम्, कपिवीराः भीतान् अभवन्। गगनसमानदुर्गमं सागरं दृष्ट्वा, सर्वे कपयः विषण्णाः अभवन्, "कथं कार्यं साध्यते?" इति जल्पन्तः। तदा तं विषण्णबलं कपिसैन्यं दृष्ट्वा, कपिश्रेष्ठः भीतान् कपीन् सान्त्वयामास। "न कदापि मनः विषादे स्थापनीयम्; विषादः परमं अहितम्। विषादः पुरुषं नाशयति, यथा क्रुद्धः सर्पः शिशुम्। यः कार्ये विषादं गच्छति, तस्य कार्यसिद्धिः न भवति, सः शक्तिहीनः भवति।" इत्युक्त्वा, तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां, अङ्गदः वृद्धैः कपिभिः सहितः, पुनः मन्त्रयित्वा, मार्गं चिन्तयामास। तं कपिसैन्यं अङ्गदं परितः स्थितम्, इन्द्रं वायुभिः परिवृतम् इव, दीप्तिमान् अभवत्। तं कपिसैन्यं अङ्गदं वा हनुमन्तं विना अन्यः कः निग्रहीतुं शक्नुयात्? तदा अङ्गदः, प्रतापी रिपुसूदनः, वृद्धैः कपिभिः सेनया च मन्त्रयित्वा, अर्थयुक्तं वाक्यं उवाच— "कोऽत्र महान् बलसम्पन्नः कपिः सागरं लङ्घयितुं शक्नोति? कः सुग्रीवस्य प्रतिज्ञां पूरयिष्यति? कः कपिवीरः शतयोजनं प्लवेत्? कः अस्मान् सर्वान् एतस्मात् महद्भयात् त्रातुं शक्नोति? यस्य प्रसादेन वयं कार्यसिद्धाः भूत्वा, स्त्रीपुत्रगृहाणि दृष्ट्वा, सुखिताः भविष्यामः? यस्य प्रसादेन वयं प्रमुदिताः रामं, बलवन्तं लक्ष्मणं, वनौकसां पतिं सुग्रीवं च द्रक्ष्यामः? यदि कोऽपि भवतः कपीनां समुद्रं तरितुं समर्थः अस्ति, सः शीघ्रं अस्मभ्यं अभयदानं ददातु।