ततः सर्वे देवाः परमरत्नभूषितं कैलासशिखरं गताः, तत्र पुत्रलाभार्थं अग्निं नियुक्तवन्तः। ते तम् अग्निं उचुः—“हे देव, अस्माकं कार्यं सम्पादय; स्वां शक्तिं हिमालयकन्यायाम् गङ्गायां स्रज।” अग्निः देवैः प्रतिश्रुत्य, गङ्गाम् उपगम्य उवाच—“हे देवि, गर्भं धारय; एष देवतानां प्रियतमा कृपा अस्ति।” तस्याः वचः श्रुत्वा, गङ्गा दिव्यरूपं धारयामास; तस्याः महत्त्वं दृष्ट्वा, अग्नेश्च तेजः सर्वतः प्रसृतम्। ततः, हे रघुनन्दन, अग्निः सर्वतो देव्या अभिषेकं चकार; तदा गङ्गायाः सर्वाः धाराः पूर्णाः अभवन्। ततः गङ्गा सर्वदेवसंघाय उवाच—“हे देव, त्वत्तः उत्पन्नं तेजः धारयितुं न शक्नोमि।” तस्याः मनः महतः संतापात्, अग्निना तेन दग्धा, सा दुःखिता अभवत्। तदा अग्निः, यः सर्वदेवताभिः हविरग्राही अस्ति, तां इदं जगाद—“एषः गर्भः हिमालयपृष्ठेषु स्थाप्यताम्।” अग्निवचनं श्रुत्वा, गङ्गा तं दिव्यतेजस्विनं गर्भं विससर्ज। हे अनघ, तस्याः धाराभ्यः स तेजस्वी महाबलः गर्भः निष्क्रान्तः, स च कनकपिङ्गलवर्णः दीप्तिमान् आसीत्। तस्मात् सुवर्णं सूर्यसंकाशं भूमिं प्राप्तम्, अनुत्तमं रूप्यं च, तस्य तेजसा ताम्रं कृष्णायसम् अपि उत्पन्नम्। तत्र तस्याः मलम् सीसकं त्रपु च अभवत्; भूमौ सम्प्राप्ते तस्मिन्, विविधानि धातवः वर्धिताः। तेना गर्भे स्थिते, तस्य तेजसा पर्वतपरिवृते वनमखिलं सुवर्णमयम् अभवत्। तस्मात् कालात्, हे राघव, तत् “जातरूप” इति विख्यातम्, यत् अग्निसमप्रभम् सुवर्णं; तत्र सर्वे तृणानि, वृक्षाः, लता, गुल्माः च सुवर्णमयाः अभवन्। ततः देवा इन्द्रेण सह, मरुद्गणैः सह, कृतिकाभ्यः तं जातशिशुं पालयितुं नियुक्तवन्तः। ताः कृतिकाः, उत्तमं संकल्पं कृत्वा, शिशवे स्तन्यदानाय प्रतिज्ञां कृतवत्यः—“सः अस्माकं सर्वासां पुत्रः।” तदा देवाः ऊचुः—“सः कृतिकेय इति ख्यातिं गमिष्यति, त्रिषु लोकेषु अस्माकं पुत्रः इति प्रसिद्धः भविष्यति, अस्मिन्सन्देहः नास्ति।” तेषां वचनं श्रुत्वा, तम् अग्निस्रोतसः निष्क्रान्तं तेजस्विनं दिव्यतेजसा अभिषिच्य, वह्निसमदीप्तिमन्तं कृतवन्तः। देवाः तम् “स्कन्द” इति चक्रुः, यतः सः गर्भात् स्रुतः; हे काकुत्स्थ, सः कृतिकेयः महाबाहुः अग्निसमप्रभः आसीत्। तदा कृतिकानां उत्तमं पयः उत्पन्नम्; षण्णां स्तन्यं षण्मुखः सः एकैव दिने पिबन्, सौम्यशरीरः सन्, स्वबलात् दैत्यसेनान्यः विजिग्ये। ततः सर्वे अमराः अग्निप्रमुखाः, तं महातेजसं दिव्यसेनान्यधिपतित्वेन अभिषिच्य, सेनापतिं चक्रुः। एवं, हे राम, अहं ते गङ्गायाः कृतान्तं, शुभं पुण्यं च बालस्य जन्मकथां सम्यक् आख्याय। हे काकुत्स्थ, यः कृतिकेयभक्तः नरः, सुतपौत्रसमन्वितः, स स्कन्दलोकं प्राप्नोति। इत्येवमेतत् श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः समाप्तः। अथाष्टात्रिंशः सर्गः आरभ्यते। एवं मधुरवचनां कथां रामाय निवेद्य, विश्वामित्रः पुनः काकुत्स्थं इदं वचनं प्रवक्तुम् आरब्धवान्—“हे वीर, अयोध्यायाः राजा कश्चन आसीत्, धर्मात्मा सगरो नाम, स पुत्रकामः अपुत्रः आसीत्। तस्य ज्येष्ठा पत्नी केशिनी नाम, विदर्भराजस्य कन्या, धर्मज्ञा सत्यव्रता च आसीत्। अपरापि सगरस्य भार्या सुमतिः नाम, सुपर्णस्य भगिन्यरिष्टनेमेः कन्या च आसीत्। स राजा ताभ्यां भार्याभ्यां सहितः, हिमवत्पर्वतस्य भृगुप्रस्रवणं शिखरं प्राप्य, महान् तपः तप्तवान्। ततः शतसंवत्सरस्य समाप्तौ, सत्यवादिनां श्रेष्ठः महर्षिः भृगुः तेन तपसा तुष्टः, सगराय वरं दत्तवान्। “हे अनघ, त्वं महात्मानः पुत्रान् प्राप्स्यसि, लोके च अतुलां कीर्तिं प्राप्स्यसि, हे नृपश्रेष्ठ। तव एकया भार्यया एकः पुत्रः वंशधरः भविष्यति, अपरया षष्टिसहस्राणि पुत्राः भविष्यन्ति।” तस्य वचः श्रुत्वा, तौ राजपुत्र्यौ, प्रहृष्टमानसौ, अञ्जलिं कृत्वा, मुनिं प्राञ्जल्यौ उचतुः—“हे ब्राह्मण, कस्य एकः पुत्रः भविष्यति, कस्य बहवः? एतद् वक्तुम् इच्छावः; तव वचनं सत्यं भवतु।” तयोः वचः श्रुत्वा, धर्मात्मा भृगुः उत्तमं वचनं उवाच—“यथेष्टं भवतु; एकस्याः वंशधरः पुत्रः, अन्यस्याः बहवः बलवन्तः, कीर्तिमन्तः, तेजस्विनः पुत्राः स्युः; या यच्छ्रेयः इच्छति, सा तत् वरं वृणोतु।” तद्वचनं श्रुत्वा, हे रघुनन्दन, केशिनी राज्ञः सन्निधौ, वंशधरं एकं पुत्रं वव्रे। ततः सुपर्णस्य भगिनी सुमतिः षष्टिसहस्रं पुत्रान्, सर्वे बलिनः, कीर्तिमन्तः, वव्रे। तौ मुनिं प्रदक्षिणीकृत्य, प्रणम्य, स राजा भार्याभ्यां सहितः स्वपुरं प्रतिजगाम।