संपातिः तदा महर्षिणा सान्त्वितः, तस्य पक्षाः, उपपक्षाः च, नूतनरूपेण पुनः लभिष्यन्ति; तस्य नेत्रे, प्राणः, वीर्यं, बलं चापि पुनरुत्पाद्यते। महर्षिः प्राचीनकाले श्रुतं महाकर्म, यद् भविष्यति, तपसा दृष्टवान्, श्रोतव्येन ज्ञातवान् च। दशरथो नाम राजा भविष्यति, इक्ष्वाकुवंशवर्धनः; तस्य पुत्रः दीप्तिमान् रामो नाम भविष्यति। सः पितुः आज्ञया सत्यवीर्यनिष्ठः भ्राता लक्ष्मणेन सह वनं गमिष्यति। राक्षसाधिपः रावणः नाम, जनस्थाननिवासी, देवदानवैरभेद्यः, रामस्य भार्यां हरिष्यति। मैथिली सा, कामैः, अन्नपानैः च लुब्धा, न भक्षयिष्यति; सा विशुद्धा, दुःखसमाविष्टा, उपवासं करिष्यति। इन्द्रः वैदेह्याः उत्तमं अन्नं ज्ञात्वा दास्यति; तदन्नं अमृतसदृशं, देवेष्वपि दुर्लभम्। मैथिली तदन्नं इन्द्रात् प्राप्त्य, तद् अन्नं भूमौ रामाय अर्पयिष्यति। सा वदिष्यति—यदि मे पतिः वा भ्राता लक्ष्मणः जीवति, अथवा देवत्वं प्राप्तः, तदन्नं तयोः भवतु। रामस्य दूताः, कपयः, तत्र आगमिष्यन्ति; त्वं, पक्षिणां श्रेष्ठ, तेषां रामपत्नीं कथय। त्वं न गन्तव्यम्; कुतः गमिष्यसि? उचितकालस्थानं प्रतीक्ष्य, पक्षाः पुनः लप्स्यसि। अहं त्वां पक्षैः सह अद्यापि पुनः स्थापयितुं समर्थः; इह स्थित्वा, लोकहितं साधयिष्यसि। एष कार्यं तव, तयोः राजपुत्रयोः, ब्राह्मणानां, वृद्धानां, ऋषीणां, इन्द्रस्य च। अहं अपि रामलक्ष्मणौ द्रष्टुम् इच्छामि; दीर्घं जीवितुं न इच्छामि, शरीरं त्यक्ष्यामि। इत्येव महर्षिः, सत्यार्थदर्शी, उक्तवान्। शृणु अधुना वाल्मीकिरामायणस्य कीष्किन्धाकाण्डे त्रिषष्टितमं सर्गम्। तैः वचोभिः, अन्यैः च, वाग्मी मुनिः मां प्रशस्य, अनुमत्य, स्वं निवासं प्रविष्टवान्। पर्वतगुहात् निष्क्रम्य, शनैः शनैः विंध्यं आरोह्य, त्वां प्रतीक्ष्य स्थितवान्। कालः अतीतः, शतवर्षाधिकं गतं; उचितस्थानकालं प्रतीक्ष्य, मुनिवचनं हृदि धारयन्। महाप्रस्थानं प्राप्त्वा, सोमराजस्य स्वर्गारोहणे, तप्तः शोकः मां ज्वालयति, सन्देहैः परिवृतः। मृत्युभावः उत्पन्नः, मुनिवचनेन तं निवारयामि; तस्य दत्तनिश्चयः जीवितरक्षणाय मम। स निश्चयः दुःखं निवारयति, दीपवत् तमः नाशयति; रावणस्य दुष्टबलं मया अवबुद्धम्। मम पुत्रः कठोरवचनैः त्रासितः, कथं मैथिलीं न रक्षेत्? तस्या विलापं श्रुत्वा, तौ रामलक्ष्मणौ सीतया वियुक्तौ। दशरथस्नेहात् पुत्रात् सुखं न प्राप्तम्; स कपिसङ्घे एवम् उक्तवान्। तदा तस्य पक्षाः वनवासिनां पुरतः उत्पन्नाः; तद्विचित्रं शरीरं पक्षैः रक्तवर्णैः शोभितम्। स अतुलानन्दं अनुभूय, कपिभ्यः उवाच—‘सोमराजस्य कृपया, अपरिमिततेजसः राजर्षेः—मम पक्षाः, सूर्यकिरणैः दग्धाः, पुनः प्राप्ताः; यौवनस्थं वीर्यं यद् आसीत्—’। ‘तद् बलं, पुरुषत्वं च, अद्य ज्ञातवान्; सर्वथा यत्नं कुरुत, सीता निश्चितं प्राप्तव्या।’ ‘मम पक्षपुनरुत्पत्तिः, तव सफलतायाः संकेतः।’ इत्युक्त्वा सर्वेभ्यः कपिभ्यः, संपातिः पक्षिणां श्रेष्ठः। पर्वतशिखरात् उत्पत्य, पक्षबलं परीक्षितुम् उद्यतः; तस्य वचनं श्रुत्वा, कपिश्रेष्ठाः हर्षपूर्णाः, वीर्ये प्रवृत्ताः। ततः कपिश्रेष्ठाः, वायुसमबलाः, धैर्यं पुनः प्राप्त्वा, दिशं प्रति, जानकीं अन्वेष्टुं, प्रयान्ति। शृणु अधुना वाल्मीकिरामायणस्य कीष्किन्धाकाण्डे चतुर्षष्टितमं सर्गम्। गृध्रराजेन सूचिताः कपयः उत्पत्य, संयुक्ताः, हर्षपूर्णाः, सिंहसदृशवीर्याः गर्जन्ति। संपातिवचनं रावणवधाय श्रुत्वा, कपयः सीतादर्शनलोलुपाः, समुद्रं प्राप्य हर्षिताः। तत्र गत्वा, घोरवीर्याः सर्वं जगत् प्रतिबिम्बितं दृष्टवन्तः। दक्षिणसमुद्रस्य उत्तरतीरं प्राप्त्वा, महाबलिनः कपिवीराः तत्र निवासं स्थापयन्ति। किञ्चिद् अत्र शयनवत्, अन्यत्र क्रीडावत्, किञ्चिद् गिरिशिखरसमुद्रनिविष्टम्। तत्र पातालवासिभिः राक्षसैः समुद्रं आपूरितं दृष्ट्वा, रोमाञ्चिताः कपिवीराः त्रस्ताः। समुद्रम् आकाशसदृशं दुर्गमं दृष्ट्वा, सर्वे कपयः विषण्णाः, ‘कथं कार्यं साध्यते?’ इति वदन्ति। कपिसैन्यं समुद्रदर्शनात् विषण्णं दृष्ट्वा, कपिश्रेष्ठः त्रस्तान् उत्साहयति। मनः विषादे न पतितव्यम्; विषादः सर्वथा अनर्थकारी। विषादः जनं नाशयति, यथा कोपितः सर्पः बालकं। एवं वाल्मीकिरामायणस्य कीष्किन्धाकाण्डे महाकाव्यस्य कथा प्रवहति—संपातेः पुनः पक्षप्राप्तिः, कपिसैन्यस्य उत्साहः, समुद्रतीरे जानक्याः अन्वेषणाय प्रयाणं, विषादे उत्साहस्य महत्त्वं च।