एवं मुनिश्रेष्ठं संबोध्य, पवनसुतः सम्प्रति महात्मा सम्प्रतीतो बभूव। स क्षणमेकं ध्यात्वा, तदा तं वन्दनीयं वचोऽब्रवीत्— “ते पक्षा उपपक्षा च नूतनत्वेन पुनः सम्प्राप्स्यन्ति। तव नेत्रे, प्राणः, वीर्यं, बलं चापि सम्यक् पुनरुत्थास्यन्ति। महदिदं कर्म यत् भविष्यति, तत् मया प्राचीनकाले श्रुतं तपसा च दृष्टं, शुश्रूषया च ज्ञातम्। भविष्यति दशरथो नाम राजा, इक्ष्वाकुवंशवर्धनः; तस्य तेजस्वी रामो नाम पुत्रः भविष्यति। स पितुः सत्यवचनात् सत्यधृतिः शूरः च भ्राता लक्ष्मणेन सहितः वनं गमिष्यति। रावणो नाम राक्षसाधिपः तस्य भार्यां जनस्थाननिवासी हरिष्यति; स देवासुरैः दुर्जयः। सा मैथिली रागैः, भोज्यैः, स्वादुभिः लोभ्यमाना अपि न भक्षयिष्यति; या या महाभागा दुःखेन निमग्ना तिष्ठति। तस्याः उत्तमं भोजनं विदित्वा, इन्द्रः तस्मै दास्यति; तत् भोजनं देवानामपि दुर्लभं, अमृतकल्पं भविष्यति। सा मैथिली तदन्नं लब्ध्वा, इन्द्रात् प्राप्तमिति विज्ञाय, तस्याः भूमौ रामाय भागं दास्यति। सा वदिष्यति—‘यदि मम पतिः, वा भ्राता लक्ष्मणः जीवति, अथवा तौ दिवं प्राप्तौ, एतदन्नं तयोः अस्तु।’ रामस्य दूताः कपयः तत्र आगमिष्यन्ति; त्वं, हे पक्षिन्, तेषां सीतायाः वृत्तान्तं कथय। त्वं न कदापि गन्तुमर्हसि; कुत्र गमिष्यसि? सम्यक् कालं देशं च प्रतीक्षस्व; तव पक्षा पुनः सम्प्राप्स्यन्ति। अहं अद्यैव तव पक्षान् पुनरुत्पादयितुं समर्थः; अत्र स्थित्वा, त्वं लोकार्थं साधयिष्यसि। एष कार्यं तव, तयोः राजपुत्रयोः, ब्राह्मणानां, वृद्धानां, मुनीनां, इन्द्रस्य च। अहं अपि रामलक्ष्मणौ द्रष्टुमिच्छामि; न चिरं जीवितुमिच्छामि, देहं त्यक्ष्यामि इति।” इति स महर्षिः सत्यार्थदर्शी सन्ददर्श। शृणु पुनः श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे किष्किन्धाकाण्डे त्रिषष्टितमं सर्गम्। एतेन च बहुना च वचसा, वाग्मी महर्षिः मां स्तुत्वा अनुमन्य च, स्वं धाम प्रविवेश। अहं पर्वतगुहायाः शनैः शनैः निष्क्रम्य, विन्ध्यं आरोह्य, भवन्तान् प्रतीक्षे स्म। एवं कालः अतीतः, शतसंवत्सराधिकः व्यतीतः; मुनिवचनं हृदि कृत्वा, युक्तदेशकालं प्रतीक्ष्य स्थितः। महाप्रस्थानं प्राप्ते, सोमराजे दिवं गते, दुःखाग्निना दग्धोऽहं, संशयान्वितः। मरणसंकल्पे जातमात्रे, मुनिवचनं स्मृत्वा तं निवारयामि; तद्वचनं जीवितरक्षणाय मे स्थिरं कृतम्। तद्वचनं दुःखं निवर्तयति, यथा दाहकः दीपः तमः; तेन च रावणस्य दुष्टबलं ज्ञातम्। मम पुत्रः तीक्ष्णवाक्यैः त्रासितोऽपि, कथं मैथिलीं न रक्षेत्? तस्या विलापं श्रुत्वा, तौ च सीताया वियोगेन— न मम पुत्रात् दशरथस्नेहात् किञ्चित् सुखं लब्धम्; स एवमुक्त्वा कपिसंघमध्ये— तस्य पक्षौ वनवासिनां पुरतः उत्पेततुः; स स्वशरीरं रक्ताभिः पक्षाभिः सञ्जाताभिः दृष्ट्वा— अतुलं हर्षं लेभे, कपिभ्यः उवाच— “सोमराजस्य महात्मनः प्रसादेन, मम पक्षाः सूर्यतेजोदग्धाः पुनः प्राप्ताः; यद्वै यौवनस्थं वीर्यं, तदद्य पश्यामि। सर्वथा प्रयत्नं कुरुत, निश्चितं सीतां प्राप्स्यथ। मम पक्षप्राप्तिः भवतः सिद्ध्याः संकेतः।” इति सर्वान् कपीन् संबोध्य, स सम्पातिः पक्षिराजः— पर्वतशिखरात् उत्पत्य, स्वबलं परीक्षितुमिच्छन्, तस्य वचः श्रुत्वा, कपिवराः हृष्टाः, उत्साहयुक्ताः अभवन्। ततः कपिवराः, वातसमानवेगाः, उत्साहं पुनः प्राप्य, दिशं प्रति जनकात्मजां अन्वेष्टुम् उद्ययुः। शृणु पुनः श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे किष्किन्धाकाण्डे चतुर्षष्टितमं सर्गम्। गृध्रराजेन सूचिताः, कपयः उत्पत्य, एकत्र मिलित्वा हृष्टाः सिंहोपमाः निनदन्। सम्पातेः रावणवधसम्बन्धिनं वचनं श्रुत्वा, सीतादर्शनकाङ्क्षिणः, ते कपयः हर्षेण सागरं प्राप्तवन्तः। तत्र गत्वा, ते विक्रान्ताः सर्वं पृथिव्याः प्रतिबिम्बं तत्र दृष्टवन्तः। दक्षिणसागरस्य उत्तरतीरं प्राप्त्य, ते महाबलिनः कपिवीराः तत्रैव निवेशनं चक्रुः। कुतश्चित् सुप्तवत्, अन्यत्र क्रीडन्त इव, केषुचित् गिरिप्रस्थमिव जलराशिभिः आच्छन्नम्। तं समुद्रं पातालवासिभिः दैत्येश्वरैः संकीर्णं दृष्ट्वा, केशान् प्रहरणीयमिव, कपिवीराः भयभीताः अभवन्। तं सागरं गगनसदृशं दुस्तरं दृष्ट्वा, सर्वे कपयः विषण्णाः, “कथं एतत्कर्म साधनीयम्?” इति ऊचुः। सेनां सागरदर्शनात् विषण्णां दृष्ट्वा, कपिश्रेष्ठः तान् भीतान् कपीन् उत्साहयामास।