तत्र वयं दक्षिणां दिशं दक्षिणपूर्वां च पश्चिमां च न ज्ञातुम् अशक्नुम, इव प्रलयकाले दग्धमिवेदं जगत् अगम्यत। तत्र मम मनः सन्तप्तमभवत्, दृष्टिः च विपर्यस्ता; महता प्रयासेन तत्रैव मनः च दृष्टिं च स्थिरयित्वा स्थितवान्। पुनः महता प्रयत्नेन सूर्यं निरीक्ष्य, स सूर्यः अस्माकं भूमिसमः एव दृश्यते स्म। तत्र विना मम अनुमतिं, जटायुः भूमौ पतितः; तम् आकाशात् शीघ्रं पतन्तं दृष्ट्वा, अहम् अपि तत्रैव आत्मानं मुक्तवान्। जटायुः पक्षा आच्छाद्य न दग्धः, अहम् तु प्रमादात् दग्धः, वातमार्गात् पतितः। अहम् मन्ये जटायुः जनस्थानं पतितः, अहं तु विंध्यं प्राप्तः, दग्धपक्षः जडशरीरः च। राज्येन भ्रात्रा पक्षबलस्य च वियोगेन, मरणे सर्वथा निश्चयमागतवान्, तस्मात् गिरिशिखरात् आत्मानं पतितवान्। शृणु तावत् श्रीवाल्मीकिरामायणे किष्किन्धाकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः। एवं मुनिवरं प्रति उक्त्वा, वायुदेवः महातपाः क्षणमिव ध्यात्वा, तत्रैव प्राज्ञः वचनमिदम् उवाच। "तव पक्षौ उपपक्षौ च नूतनरूपेण सम्प्रतिष्ठापयिष्ये, तव नेत्रे प्राणश्च तेजः बलं चापि। भविष्यति महत् कार्यं, यत् मया प्राचीनकाले श्रुतं तपसा दृष्टं श्रवणेन च ज्ञातम्। दशरथो नाम राजा भविष्यति, इक्ष्वाकुवंशवर्धनः; तस्य पुत्रः तेजस्वी रामः नाम भविष्यति। स भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह वनं गमिष्यति, पित्रा नियुक्तः सत्यधृतिः शौर्यसम्पन्नः। तस्य भार्यां राक्षसेन्द्रः रावणः जनस्थाने वसन् हरिष्यति, देवासुरैः अबाध्यः। सा मैथिली कामैः भोज्यैः च स्वादुभिः च लुब्धा अपि, न भोक्ष्यति; या सती दुःखसङ्कुला विरता भविष्यति। वैदेह्याः परं भोजनं ज्ञात्वा, इन्द्रः तद् दास्यति; तत् भोजनं सुरेन्द्राणामपि दुर्लभं, अमृतोपमम्। सा मैथिली इन्द्रात् प्राप्तं तद् भोज्यं ज्ञात्वा, तस्य भूमौ भागं रामाय दास्यति। 'यदि मे पतिः वा भ्राता लक्ष्मणः जीवति, अथवा तौ दिवं प्राप्तौ, एष भोजनभागः तयोः अस्तु' इति वदिष्यति। तत्र रामदूताः कपयः प्रेषिताः आगमिष्यन्ति; त्वं पक्षिणां श्रेष्ठ, रामपत्नीवृत्तान्तं तेषां कथय। न त्वया इदानीं गन्तव्यम्; क्व गमिष्यसि? युक्तकाले युक्तदेशे प्रतीक्षस्व; पक्षौ ते पुनर् लभ्येते। मम शक्तिः अस्ति त्वाम् अद्यैव पक्षयुक्तं कर्तुम्; अत्रैव स्थित्वा लोकहितं साधयिष्यसि। एष कार्यः तव, तयोः राजपुत्रयोः, ब्राह्मणानां, वृद्धानां, मुनिनां, इन्द्रस्य च। अहम् अपि रामलक्ष्मणौ द्रष्टुम् इच्छामि; न चिरं जीवितुम् इच्छामि, देहम् उत्सृजामि।" इति स महर्षिः सत्यवाक्यं तत्त्वार्थदर्शी वाक्यम् उक्तवान्। शृणु तावत् श्रीवाल्मीकिरामायणे किष्किन्धाकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः। एवं तैः वचोभिः बहुभिः च, स वाग्मी माम् अनुमन्य प्रशस्य, स्वगृहं प्रविवेश। अहम् अपि गिरिगुहात् शनैः शनैः निष्क्रान्तः, विंध्यं समारुह्य युष्मान् प्रतीक्षमानः स्थितवान्। एवं कालः अतीतः, शतसंवत्सराधिकः कालः अतीतः; मुनिवाक्यं हृदि कृत्वा, युक्तदेशकालस्य प्रतीक्षां कृतवान्। महाप्रस्थानं प्राप्ते, सोमराजे स्वर्गं गते, दुःखाग्निना दग्धः, सन्देहैः परिवृतः अस्मि। मृत्युभावः यदा जायते, तदा मुनिवाक्येन तं निवर्तयामि; यः संकल्पः स जीवितरक्षायै कृतः। स एव संकल्पः दुःखं नाशयति, यथा दीपशिखा तमो नाशयति; अहम् अपि तेन रावणस्य दुष्टबलं बोधयामि। मम पुत्रः कठोरैः वाक्यैः त्रस्तः अपि, कथं मैथिलीं न रक्षेत्? तस्याः विलापं श्रुत्वा, तयोः च सीतावियोगम्—। दशरथस्य स्नेहात् मम पुत्रात् न किञ्चिद् आनन्दम् प्राप्तम्; स एवमुक्त्वा कपिसंनिधौ—। तदा तस्य पक्षौ वनवासिनां पुरतः उत्पेततुः; स्वशरीरं रक्ताभिर्भासमानैः पक्षैः समालोक्य—। परमं हर्षम् अनुभूय, स कपिभिः उवाच— "सोमराजस्य प्रसादेन, राजर्षेः अमिततेजसः—। मम पक्षौ सूर्यरश्मिभिः यः दग्धः, स इदानीं पुनः प्राप्तः; यत् वीर्यं यौवनकाले आसीत्—। तत् सामर्थ्यं पुरुषत्वं च अहम् अद्य एव वेद्मि; सर्वथा प्रयत्नं कुरुत, सीता नूनं प्राप्स्यते। पक्षलाभोऽयं सफल्यस्य चिह्नम्।" इति सर्वान् कपीन् उक्त्वा, सम्पातिः पक्षिराट्—। गिरिशिखरात् उत्पत्य, स्वबलं परीक्षितुम् उद्यतः; तस्य वचनं श्रुत्वा, कपिश्रेष्ठाः प्रमोदिताः, वीर्येण चित्तानि योजयामासुः। ततः कपिवराः वाततुल्यवेगाः, धैर्यं पुनर् प्राप्ताः, दिशं प्रतिचक्रमुः, जनकात्मजां अन्वेष्टुम् उद्युक्ताः। शृणु तावत् श्रीवाल्मीकिरामायणे किष्किन्धाकाण्डे चतुःषष्टितमः सर्गः।