ततः तयोः उभयोः अतिशयेन स्वेदः श्रमः भयः च आविष्टः। भ्रमः अपि अभ्यगच्छत्, ततः भीषणं मूर्छा अभवत्। दक्षिणं, आग्नेयं, पश्चिमं वा दिशं ज्ञातुं न अशक्नुमः; जगत् कल्पान्ते नष्टम् इव, अग्निना दग्धम् इव प्रतीतिः अभवत्। मम मनः अत्यन्तं व्याकुलम् अभवत्, दृष्टिः अपि क्षीणम् अभवत्; तत्र स्थल एव महता प्रयत्नेन मनः दृष्टिं च स्थिरं कृतवान्। पुनः महता प्रयत्नेन सूर्यं अपश्यं; सूर्यः तु अस्माकं भूम्या तुल्यः एव अभवत्। ततः जातायुः माम् अनुवदित्वा न, भूमौ पतितः; तम् आकाशात शीघ्रं पतन्तं दृष्ट्वा अहम् अपि स्वयम् मुक्तवान्। जातायुः तु मम पक्षैः आवृतः न दग्धः, अहम् तु प्रमादेन दग्धः, वातपथात पतितः। जातायुः जनस्थानस्थले पतितः इति मे अनुमानः, अहम् तु विंध्ये पक्षदग्धः शरीरनिष्क्रियः पतितः। राज्येन, भ्रात्रा, पक्षबलात् च वञ्चितः, सर्वथा मृत्युम् अभिलष्य, गिरिशिखरात् आत्मानम् अपातयम्। इदानीं वाल्मीकि-रामायणस्य कीष्किन्धाकाण्डे द्विषष्टितमं सर्गं शृणु। तदनन्तरं महर्षये एवम् उक्त्वा वायुदेवः, महतीनां दुःखेन अभिभूतः, क्षणं चिन्तयित्वा, भगवतः इदं वचनं उक्तवान्। तव पक्षौ, उपपक्षौ अपि, नवतया पुनः लभिष्यसे; तव नेत्रे, प्राणः, वीर्यं, बलं अपि पुनः भविष्यन्ति। महद् कर्म यद् भविष्यति, तत् मया पूर्वं श्रुतम्; तपसा दृष्टम्, श्रवणेन ज्ञातम्। दशरथो नाम राजा भविष्यति, इक्ष्वाकुवंशवर्धकः; तस्य पुत्रः महातेजाः रामः नाम भविष्यति। सः पितुः नियुक्तः सत्यवीर्ये स्थितः, भ्राता लक्ष्मणेन सह वनं गमिष्यति। राक्षसाधिपः रावणः नाम, देवदानवैः अभेद्यः, जनस्थाने वसन्, तस्य पत्नीं हरिष्यति। मैथिली तु, कामैः, भोज्यैः, स्वादुभिः लुभ्यमाना अपि, न भक्षयिष्यति; सा विश्रुतः स्त्री, शोकसागरं पतिता, उपवासं करिष्यति। वैदेह्याः उत्तमं भोजनं ज्ञात्वा, इन्द्रः तत् दास्यति; तत् भोजनम् अमृतसदृशम्, देवेष्वपि दुर्लभम्। मैथिली तु, तत् भोजनम् इन्द्रात् प्राप्तम्, तस्य अंशं भूमौ रामाय समर्पयिष्यति। यदि मम पतिः वा भ्रातृपत्न्यः लक्ष्मणः जीवति, अथवा देवत्वं प्राप्तः, तस्य भोजनं भवतु इति वदिष्यति। रामस्य दूताः कपयः तत्र आगमिष्यन्ति; त्वं पक्षिण्, रामपत्न्याः वृत्तान्तं तेषां कथय। त्वं कदापि गन्तुं न युक्तम्; कुत्र गमिष्यसि? उचितं कालस्थानं प्रतीक्ष्य, पक्षौ पुनः प्राप्स्यसि। अहम् अपि त्वां पक्षैः सहितम् अद्य अपि पुनः स्थापयितुं समर्थः; तत्र स्थित्वा, लोकहितं साधयिष्यसि। एष कार्यं तव, तयोः राजपुत्रयोः, ब्राह्मणानां, वृद्धानां, ऋषीणां, इन्द्रस्य च। अहम् अपि रामलक्ष्मणौ द्रष्टुम् इच्छामि; दीर्घं जीवितुं न इच्छामि, देहम् त्यजिष्यामि। इति महर्षिः तत्त्वार्थदर्शी वचनम् उक्तवान्। अधुना वाल्मीकि-रामायणस्य कीष्किन्धाकाण्डे त्रिषष्टितमं सर्गं शृणु। एवं बहुभिः वाक्यैः, वाग्म्यः माम् प्रशस्य अनुमत्य च, स्वगृहं प्रविष्टः। अहम् पर्वतगुहायाः बहिः शनैः शनैः निर्गत्य, विंध्यं आरोह्य त्वां प्रतीक्षामि। इदानीं कालः अतीतः, शतवर्षाधिकं यावत्, उचितस्थानकालस्य प्रतीक्षां कृत्वा, महर्षिवचनं हृदि धारयन् स्थितवान्। महाविमोचनं प्राप्तवान्, यदा सोमराजः दिवं गतः, तदा ज्वलनतुल्यं दुःखं, अनेकशङ्काभिः परिवृतः, मां दहति। मृत्युभावः यदा उदेति, तदा महर्षिवचनैः तं निवर्तयामि; तेन धारणेन जीवितरक्षणं कृतम्। सा धारणं दुःखं निवारयति, यथा दीपः तमः निवारयति; अहम् रावणस्य दुष्टबलं बोधयामि। मम पुत्रः कठोरवाक्यैः त्रासितः, कथं मैथिलीं न रक्षेत्? तस्य विलापं श्रुत्वा, तयोः सीतायाः वियोगं च श्रुत्वा—। दशरथस्नेहात् मम पुत्रात् कापि प्रीतिर्न लब्धा; सः कपिसंघे एवम् उक्तवान्—। ततः तस्य पक्षौ वनवासिनां पुरतः उत्पन्नाः; स्वशरीरं पक्षसम्भूतं रक्तवर्णं दृष्ट्वा—। सः अतुलां मुदं अनुभूय कपिभ्यः उक्तवान्— 'सोमराजस्य अनुग्रहात्, राजर्षेः अनन्तवीर्यस्य—'। 'मम पक्षाः सूर्यरश्मिभिः दग्धाः, अद्य पुनः प्राप्ताः; यद् वीर्यं यौवनकाले अस्ति—'। 'सः एव बलं वीर्यं अद्य अहम् अनुभूयामि; सर्वथा प्रयत्नं कुरुत, निश्चितं सीतां प्राप्स्यथ।'। 'मम पक्षप्राप्तिः भवतः सिद्धिसूचकः।' इति सर्वेभ्यः कपिभ्यः उक्त्वा, सम्पातिः श्रेष्ठः पक्षिणाम्—। पर्वतशिखरात् उत्थाय, पक्षबलं परीक्षितुं उत्सुकः; तस्य वचनं श्रुत्वा, कपिश्रेष्ठाः हर्षेण पूर्णाः, वीर्ये स्थितचित्ताः अभवन्। ततः कपिश्रेष्ठाः, वातसमाः, पुनः उत्साहं प्राप्ताः, दिशं गगनस्य गत्वा, जनककन्यायाः अन्वेषणाय उत्सुकाः प्रस्थिताः।