पृथिव्यां हिमालयः विन्ध्यश्च महाश्च मेरुः, जलाशये महोरगाः इव, दिव्यतेजसा विराजन्ते स्म। ततोऽस्माकं द्वयोः तीव्रः स्वेदः श्रमो भयञ्च समभवत्; भ्रमश्चाविष्कृतः, तदनन्तरं भयानकं मूर्च्छा प्राप्ता। न दक्षिणां न च आग्नेयीं न पश्चिमां दिशं विवेक्तुं शक्नुमः; युगान्ते दग्धमिव लोके विनष्टे, सर्वं भ्रमायितमिव दृष्टम्। मनो मम संमूढमभवत्, दृष्टिश्च भ्रमिता; महता प्रयासेन मनश्च चक्षुश्च तत्र स्थिरीकृतवान्। पुनः प्रचण्डेन प्रयत्नेन सूर्यं निरीक्षितवान्; तदा स सूर्यः अस्माकं दृष्टौ पृथिव्या समः प्रतीतवान्। ततः जातायुः मम विना निवेद्य भूमौ पतितः; तं दिवः शीघ्रं पतन्तं दृष्ट्वा अहमपि स्वयम् विमुक्तवान्। जातायुः पक्षैः आवृतः न दग्धः; अहं तु प्रमादात् दग्धः, वातमार्गात् पतितः। जातायुः जनस्थानं पतित इति मे मन्ये; अहं तु विन्ध्ये पतितः, पक्षा दग्धाः, शरीरं स्तम्भितम्। राज्यं भ्राता पक्षा च मम हृताः; ततो मरणाय निश्चित्य, पर्वतशृङ्गात् आत्मानं विसर्जितवान्। शृणु अद्य वाल्मीकि-रामायणस्य कीर्तिमतः किष्किन्धाकाण्डस्य द्विचत्वारिंशदधिकषष्टितमं सर्गम्। एवं मुनिसत्तमाय उक्त्वा, वातात्मजः महता शोकेन पीडितः, क्षणं ध्यात्वा, भगवाँस्तं वचनमुवाच। तव पक्षा उपपक्षा च नूतनरूपेण पुनः सम्प्राप्ताः स्युः; नेत्रे प्राणश्च तेजश्च बलं च ते पुनः लभ्यते। महदिदं कर्तव्यं भविष्यति, श्रुतं मया पुरा; तपसा दृष्टं श्रवणेन च ज्ञातम्। दशरथो नाम राजा भविष्यति, इक्ष्वाकुवंशवर्द्धनः; तस्य रामो नाम पुत्रः महातेजाः भविष्यति। स भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह, पित्रा नियुक्तः, सत्यधृतिः, शौर्ययुक्तश्च, वनं गमिष्यति। रावणो नाम राक्षसराजः, तस्य भार्यां हरिष्यति; स देवासुरैः अवध्यः, जनस्थाने वसति। मैथिली रागैः भोज्यैः मधुरैश्च लुब्ध्यमाना न भक्षयिष्यति; सा या प्रसिद्धा, दुःखेन निमग्ना, उपवासं करिष्यति। वैदेह्याः परं भोजनं ज्ञात्वा, इन्द्रः तद् दास्यति; तदन्नं सोमवत्, देवैः दुर्लभम्। मैथिली तदन्नं प्राप्य, इन्द्रात् इति विज्ञाय, तस्य अंशं भूमौ रामाय दास्यति। यदि मे पति वा भ्राता लक्ष्मणो वा जीवति, अथवा दिव्यत्वं प्राप्तः, तदन्नं तेषां भवतु, इति सा वक्ष्यति। रामस्य दूताः कपयः तत्र आगमिष्यन्ति; त्वं पक्षिणां श्रेष्ठ, रामस्य भार्यायाः वृत्तान्तं तेषां कथय। न त्वं इदानीं गन्तव्यः; क्व गमिष्यसि? युक्तं कालं देशं च प्रतीक्षस्व; तव पक्षा पुनः लभ्यन्ते। अद्यापि तव पक्षा पुनः स्थापयितुं शक्नोमि; अत्र स्थित्वा, लोकार्थं साधयिष्यसि। एष कार्यं तव, तयोश्च राजपुत्रयोः, ब्राह्मणानां वृद्धानां ऋषीणां च, इन्द्रस्य च। अहमपि रामलक्ष्मणौ द्रष्टुमिच्छामि; न चिरं जीवितुमिच्छामि, शरीरं त्यक्ष्यामि। एवं स महातेजाः मुनिः सत्यार्थदर्शी उक्तवान्। शृणुत किष्किन्धाकाण्डस्य त्रिचत्वारिंशदधिकषष्टितमं सर्गम्। एवं बहुभिश्च वाक्यैः स सुमधुरवाग् मामनुज्ञाय स्तुत्वा स्वं गृहम् प्रविष्टः। पर्वतगुहायाः शनैः शनैः निष्क्रम्य, विन्ध्यं आरोहित्वा, भवतः प्रतीक्षां कृतवान्। एतस्मिन्नतिक्रान्ते काले, शतवर्षाधिकं कालं गतम्; मुनिवचनं हृदि स्थापयित्वा, युक्तं देशं कालं च प्रतीक्षमाणः स्थितवान्। महाप्रयाणं प्राप्ते, सोमराजे दिवं गते, तदा मां ज्वलनवत् शोकः बहुविधैः संशयैः परिवृतः दहति। मरणचिन्ता यदा जायते, तदा मुनिवाक्येन ताम् निवर्तयामि; स एव निश्चयः जीवितरक्षणाय मया कृतः। स एव निश्चयः शोकं नाशयति, दीप्यमानः शिखावदन्धकारं यथा; अहं च रावणस्य दुष्टबलं बोधयामि। मम पुत्रः कटुवचनैः त्रासितः अपि, कथं स मैथिलीं न रक्षेत्? तस्याः विलापं श्रुत्वा, तौ च सीतायाः वियोगेन पीडितौ—। दशरथस्य स्नेहात् पुत्रात् मम न कापि प्रीति: जाताऽस्ति; स एवं कपिसंघे उक्तवान्—। तदा तस्य पक्षा वनवासिनां पुरतः उत्पन्नाः; स्वशरीरं रक्ताभपक्षयुक्तं दृष्ट्वा—। स अतुलां प्रीतिं प्राप्य, कपिभ्यः उवाच— 'सोमराजस्य कृपया, महातेजसः राजर्षेः—'। 'मम पक्षा सूर्यरश्मिभिः दग्धाः ये, ते अद्य पुनः प्राप्ताः; या शक्ति: यौवनकाले मम आसीत्—'। 'सा एव वीर्यबलं अद्य अहं पश्यामि; सर्वथा प्रयत्नं कुरुत, नूनं सीता प्राप्स्यते।' 'मम पक्षाणां पुनर्लाभः, वः विजयस्य निश्चितं चिन्हं।' इति सर्वान् कपीन् संबोध्य, स पक्षिराट् सम्पातिः—। पर्वतशृङ्गात् उत्प्लुत्य, स्वपक्षबलं परीक्षितुम् उद्यतः; तस्य वचनं श्रुत्वा, कपिश्रेष्ठाः हृष्टाः, वीर्ये धृतचित्ताश्च अभवन्।