तत् क्रूरं दुष्करं कर्म शीघ्रं सम्प्राप्तम्। तस्मिन्कालेऽहं सर्वमृषये निवेदयामि—सूर्यस्यान्वेषणं च तत्रावर्णयम्। भगवन्, अहं तदा भग्नः लज्जितः च, इन्द्रियैः विक्षिप्तः क्लान्तः च, स्पष्टं वक्तुं न शक्नोमि। अहं च जातायुश्च, अहंकार-स्पर्धाभ्यां संविगृहीतौ, दूरात् आकाशे समुत्पत्य, बलं परीक्षितुम् उत्सुकौ। कैलासस्य शिखरे, मुनिसंनिधौ, वयम् उभौ प्रतिज्ञां कृतवन्तौ—यः सूर्यं सायं महागिरिं प्रति अनुसरिष्यति स विजयी इति। तत्र वयं सह गच्छन्तौ, अधस्तात् पृथिव्यां नगराणि बहूनि दृष्टवन्तौ, यथारथचक्रपरिमाणानि, पृथक् पृथक् च। केषुचित् स्थलेषु वाद्यनिनादः श्रुतः, अन्यत्र भूषणध्वनिः, अपि च रक्ताम्बरधारिण्यः स्त्रियः गीतानि गायन्त्यः दृष्टाः। शीघ्रं व्योम्नि समुत्पत्य, सूर्यपथं प्राप्तवन्तौ; तत्र तस्मिन् वनं हरितकुञ्जरमण्डितं अधः दृष्टम्। पृथिवी शिलाशिखरैः आच्छादिता इव, नद्यः च सूत्रैः यथा परिवेष्टिताः दृश्यन्ते स्म। हिमालयः, विन्ध्यः, मेरुः च पृथिव्यां प्रभासमाना इव, सर्पाः सलिलाशये इव दृश्यन्ते स्म। तदा तावुभौ तीव्रस्वेदक्लमभीतिभिः पीडितौ, मोहग्रस्तौ, भीषणप्रमोहं प्राप्तवन्तौ। दक्षिणां, आग्नेयां, पश्चिमां दिशं न ज्ञातुं शक्ताौ; जगत् कल्पान्ते इव विनष्टं, अग्निना दग्धमिव अभवत्। मम चेतः सम्प्रकम्पितम्, दृष्टिः च निश्चलाभवत्; महता प्रयासेन तत्र मनश्चक्षुषी स्थिरीकृतवान्। पुनरपि महता प्रयासेन सूर्यं निरीक्षितवान्; स सूर्यः अस्माकं दृष्टौ पृथिवीसमानः अभवत्। जातायुः मम विना आपृच्छ्य भूमौ पतितः; तं व्योम्नः शीघ्रं पतन्तं दृष्ट्वा, अहम् अपि आत्मानं मुक्तवान्। जातायुः पक्षैः आच्छादितः न दग्धः; अहं तु प्रमादात् दग्धः, वातपथात् पतितः। मम मतिः जातायुः जनस्थानं प्रति पतितः इति; अहं तु विन्ध्ये पतितः, पक्षदग्धः, शरीरं स्तम्भितम्। राज्यवियोगेन, भ्रातृवियोगेन, पक्षबलवियोगेन च, मरणं निश्चित्य, पर्वतशिखरात् आत्मानं क्षिप्तवान्। एतावता कथिते, भगवतः तस्य महर्षेः समीपे वातात्मजः दुःखेन पीडितः क्षणमुपविश्य, स मुनिः इदं वचनं प्रोवाच—"ते पक्षौ, उपपक्षौ च, नव्यं सम्प्राप्तौ भविष्यतः; तव नेत्रे, प्राणशक्ति, वीर्यं च पुनः सम्प्राप्तव्यम्। भविष्यति महत् कर्म, यत् मया पूर्वं श्रुतम्, तपसा दृष्टम्, श्रवणेन च ज्ञातम्। दशरथनामा राजा भविष्यति, इक्ष्वाकुवंशवर्धनः; तस्य तेजस्वी पुत्रः रामः नाम भविष्यति। स भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह, पितृवचनात्, वनं गमिष्यति, सत्यपराक्रमः। रावणनामा राक्षसाधिपः, तस्य भार्यां हरेत्; स देवासुरैः अजेयः, जनस्थाने निवसति। सा मैथिली, कामैः, भोज्यैः, पक्वान्नैः च लुब्धा अपि, न भोक्ष्यते; या देवी दुःखाग्निना संतप्यमाना भविष्यति। वैदेह्याः परमं भोजनं ज्ञात्वा, इन्द्रः तस्मै दास्यति; तत् भोजनं सुधासदृशं, देवैः अपि दुर्लभम्। मैथिली तद् भोजनं लब्ध्वा, इन्द्रदत्तमिति ज्ञात्वा, तस्यांशं भूमौ रामाय दास्यति। 'यदि मे पतिः वा भ्राता लक्ष्मणः जीवति, अथवा दिवं गतौ तौ, एष भोजनं तयोः अस्तु,' इति वक्ष्यति। रामस्य दूताः कपयः तत्र आगमिष्यन्ति; त्वं, विहंग, तेषां रामपत्नीवृत्तान्तं वद। न त्वं अधुना गन्तुम् अर्हसि; क्व गमिष्यसि? युक्तकाले युक्तदेशे च प्रतीक्षस्व; तव पक्षौ पुनः सम्प्राप्तव्यौ। अहं अपि त्वां अद्यैव सम्प्रतिष्ठापयितुं समर्थः; स्थित्वा, त्वं लोकहितं करिष्यसि। एष कार्यं तव, तयोः राजपुत्रयोः, ब्राह्मणानां, वृद्धानां, मुनीनां, इन्द्रस्य च। अहम् अपि रामलक्ष्मणौ द्रष्टुम् इच्छामि; दीर्घं जीवितुं न इच्छामि, शरीरं त्यक्ष्यामि।" इत्येवमुक्त्वा स महर्षिः तत्त्वार्थदर्शी बभूव। एवं कीर्तनं श्रुत्वा, स मुनिः मामनुज्ञाय स्वगृहं प्रविवेश। अहं पर्वतगुहात् निष्क्रम्य शनैः शनैः विन्ध्यं समारुह्य त्वां प्रतीक्षमानः स्थितवान्। अद्य तु दीर्घकालः अतीतः, शतसंवत्सराधिकः; अहं युक्तदेशकालस्य प्रतीक्षां कृत्वा, मुनिवचनं हृदि धारयन् स्थितवान्। महत् प्रयाणं सम्प्राप्ते, सोमराजे दिवं गते, मां संतापः दहति, नानाविचारैः परिवेष्टितम्। यदा मृत्युस्मृतिः जायते, तदा मुनिवचनेन ताम् अपसारयामि; यस्य मुनिना दत्तं धैर्यं, तेन जीवितरक्षा मम। तद् धैर्यं दुःखं नाशयति, यथा दीपज्वालया तमः; अहं च रावणस्य दुष्टबलं वेदितुं समुत्थितः।