अहं पुण्याश्रमं समुपसृत्य, वृक्षस्य मूले शरणं प्राप्य, महर्षिं निशाकरं द्रष्टुम् इच्छन् तत्र स्थितवान्। तदा दूरात् स तेजस्वी महर्षिः, स्नानं कृत्वा, भीमवपुः, उत्तराभिमुखः प्रत्यागच्छन् मया दृष्टः। तस्य समीपं गच्छतः भल्लूक-शृगाल-व्याघ्र-सिंहा बहवः सर्पाश्च विविधानि प्राणीनि, जीवनदातारम् इव, तं परिवव्रुः। तं मुनिं समुपस्थितं ज्ञात्वा, तानि सर्वाणि प्राणिनि यथाराजं प्रविशन्तं सर्वे मन्त्रिणः सह सेनया निवर्तन्ते, तथा त्वरितं तस्मात् स्थलात् निष्क्रान्तानि। स मुनिः माम् अवलोक्य प्रीतः, पुनः आश्रमं प्रविश्य, क्षणमात्रं स्थित्वा बहिर्निष्क्रम्य, मम आगमनहेतुम् अपृच्छत्। स सौम्यः मम पक्षाणां स्थितिं निरीक्ष्य उवाच—“तव उभौ पक्षौ वह्निना दग्धौ, तव प्राणाः अपि कष्टेन एव स्थिताः इति स्पष्टं दृश्यते। अहम् अग्रे द्वौ गृध्रौ द्रष्टवान्, वातवेगसमानौ, गृध्रराजौ भ्रातरौ, कामरूपिणौ। त्वं ज्येष्ठः सम्पातिः, तव अनुजः जटायुः; मानवस्वरूपं गृहीत्वा, मम पादौ स्पृश। किं तव व्याधेः कारणम्? कथं ते पक्षौ पतितौ? कः त्वां दण्डितवान्? सर्वं मम पृच्छतः आचक्ष्व।” एवमुक्ते, अहं तस्मै मुनये सर्वं वृत्तान्तं निवेदयामि—सूर्यस्य अनुयात्रां च। “भगवन्, अहं विद्धः लज्जितः च, इन्द्रियैः विक्लबः श्रान्तः च, स्पष्टं वक्तुं न शक्नोमि। अहम् च जटायुश्च, अहङ्कारसंरम्भसमन्वितौ, बलं परीक्षयितुम् उत्सुकौ, दूरात् आकाशे उत्प्लुत्य, कैलासशिखरे मुनीनां सन्निधौ शपथं कृत्वा, सूर्यं यावत् स महाशैलं सायं प्रति गच्छति, तावत् अनुसरिष्याव इति प्रतिज्ञां कृतवन्तौ। तत्र गच्छन्तौ, पृथिव्यां बहूनि नगराणि रथचक्रसंस्थानि, पृथक् पृथक् दृश्यन्ते स्म। केषुचित् स्थलेषु वाद्यध्वनिः, केषुचित् भूषणध्वनिः, रक्ताम्बरधारिण्यः स्त्रियः गीतानि गायन्त्यः दृष्टाः। त्वरया व्योम्नि उत्थाय, सूर्यपथं प्राप्तवन्तौ; तत्र तस्मात् वनात् हरितकुञ्जरमण्डितं भूमिं दृष्टवन्तौ। सा पृथिवी शिलाशिखरैः आच्छादिता इव, नद्यः च तां सूत्रैः इव परिव्याप्ताः। हिमालय-विन्ध्य-मेरुश्च महान् पृथिव्याम्, जलाशये महोरगाः इव, दीप्यन्ते स्म। तदा उभयोः अतिव्याप्तः श्रमः, स्वेदः, भयम्, भ्रमश्च, ततः भीषणं मूर्छा आगता। दक्षिणदिग्, आग्नेयी, पश्चिमी वा न ज्ञायते स्म; जगत् इव प्रलयकाले दग्धं, सर्वं नष्टमिव। मनः भ्रमितम्, दृष्टिः च न स्थिरा; महता प्रयत्नेन मनसि चक्षुषि च स्थैर्यं कृतम्। पुनः महता प्रयासेन सूर्यं अपश्यं; स सूर्यः अस्माकं दृष्टौ भूमिसमानः आसीत्। जटायुः मां विना, विना निरुपद्रवम्, भूमौ पतितवान्; तम् आकाशात् पतन्तं दृष्ट्वा, अहम् अपि पतितवान्। मम पक्षा तेन छायाकृताः, तेन न दग्धः; अहं तु प्रमादात् दग्धः, वातमार्गात् पतितवान्। मन्ये जटायुः जनस्थानं पतितवान्; अहं तु विन्ध्ये पतितः, दग्धपक्षः, जडशरीरः। राज्येन, भ्रात्रा, पक्षबलात् च वियुक्तः, मरणं निश्चित्य, शैलशिखरात् आत्मानं क्षिप्तवान्।” एवं मया मुनये निवेदिते, स पावनः वायुदेवः क्षणं ध्यात्वा, करुणया माम् अभ्यनन्दत्—“तव पक्षौ, उपपक्षौ च, नूतनरूपेण पुनः संपत्स्येते; तव नेत्रे, प्राणाः, वीर्यं, बलं च अपि सम्यक् लभ्यन्ते। भविष्यति महत् कार्यं, यत् पुराकाले मया श्रुतम्, तपसा दृष्टम्, श्रवणेन च ज्ञातम्। दशरथो नाम राजा भविष्यति, इक्ष्वाकुवंशवर्धनः; तस्य पुत्रः रामो नाम, महातेजाः। स भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह वनं यास्यति, पित्रा नियोजितः, सत्यधृतिः, वीर्यवान् च। रावणो नाम राक्षसाधिपः, तस्य भार्यां हरिष्यति; स देवदानवैरदुष्प्राप्यः, जनस्थाने वसति। सा मैथिली, कामैः, भोज्यैः, मधुरैः च लुब्धा अपि, न भोक्ष्यते; या देवी, दुःखसमन्विता, सर्वं त्यक्ष्यति। इन्द्रः तस्यै उत्तमं भोजनं दास्यति; तदन्नं अमृतकल्पं, देवैः अपि दुर्लभम्। मैथिली इन्द्रप्रदानं तदन्नं लभित्वा, तद् विज्ञाय, भूमौ रामाय भागं दास्यति। ‘यदि मम पतिः, वा भ्राता लक्ष्मणः जीवेत्, अथवा दिवं गतौ, तयोः कृते एतदन्नं अस्तु’ इति सा वक्ष्यति। रामस्य दूताः, कपयः, तत्र आगमिष्यन्ति; त्वं, पक्षिणां श्रेष्ठ, तेषां रामपत्नीवृत्तान्तं कथय। त्वं कदापि न गन्तव्यः; क्व गमिष्यसि? योग्यं कालं देशं च प्रतीक्ष्य, तदा पक्षौ पुनः लप्स्यसे।” एवं मुनिना उक्तः सम्पातिः तस्य वचनं श्रद्धया शिरसा गृहीत्वा, तत्रैव स्थितः।