संपाती महाबलः, तस्याश्रमस्य समीपे सुगन्धिवातैः सन्ततं ववौ, न च तत्र कश्चिद् वृक्षः पुष्पफलविहीनः दृश्यते स्म। स तु धर्मात्मा मुन्याश्रममुपसृत्य, तस्य वृक्षस्य मूलमाश्रित्य स्थितवान्, तत्रैव निशाकरमृषिं द्रष्टुम् इच्छन्। दूरात् तदा स महातेजाः ऋषिः, स्नानकृत्यं समाप्त्य, भीषणरूपः, उत्तरदिशं प्रति प्रत्यागच्छन्, मया दृष्टः। तं समुपसर्पन्तं मुनिं भल्लूकाः, शृगालाः, व्याघ्राः, सिंहाः, बहवः सर्पादयः प्राणिनः परिवव्रुः, जीवनदातारं प्रजाः यथा। तस्य मुनेश आगमनं विज्ञाय, ते प्राणिनः तस्मात् निवृत्ताः, यथा राज्ञः प्रविशतो मन्त्रिणः सेनायश्च निवर्तन्ते। स मुनिः मां दृष्ट्वा प्रीतः, पुनराश्रमं प्रविवेश, क्षणमात्रं स्थित्वा बहिर्निष्क्रान्तः, ममागमनहेतुम् अपृच्छत्। स मुनिः सौम्यया वाचा मामुवाच—"संपाते, पक्षयोस्तव दशां दृष्ट्वा स्फुटमवगम्यते—त्वदीये उभे पक्षा वह्निना दग्धे, कठिनेनैव ते प्राणाः शरीरे स्थिताः। द्वौ गृध्रौ मया पूर्वं दृष्टौ, वातवेगसमौ, गृध्रयूथपतिः, भ्रातरौ, कामरूपिणौ। त्वं ज्येष्ठः संपातिः, जटायुः तव कनिष्ठभ्राता; मानवाकृतिं गृहाण, मम पादौ स्पृश। किं ते व्याधेः कारणम्? कथं पक्षा पतिताः? कः त्वां दण्डितवान्? सर्वं मम पृच्छतः आचक्ष्व।" एवं मुनिना पृष्टः संपातिः, तं घोरं दुःसाध्यं कर्म शीघ्रम् अकथयत्, सूर्यस्य अनुयात्रां च तस्मै निवेदयामास। "भगवन्, अहं विद्धः लज्जितश्च, इन्द्रियैः क्लान्तः, स्पष्टं वक्तुं न शक्नोमि। अहं च जटायुश्च, अहंकारस्पर्धया अभिभूतौ, दूरात् आकाशे उत्पत्य, बलमात्मनः परीक्षितुम् उद्युक्तौ। कैलासशिखरे, मुनीनां साक्षात्, वयं प्रतिज्ञां कृत्वा, सूर्यं यावत् सायं पर्वतम् गच्छेत्, तावत् अनुसरिष्याव इति। ततः सह गच्छन्तौ, पृथिव्यामधः, नगराणि बहूनि, रथचक्रपरिमाणानि, पृथक् पृथक् अपश्याव। कुतश्चित् वाद्यध्वनिं, क्वचित् भूषणानां रवं, रक्तवस्त्रधारिण्यः स्त्रियः गायन्त्यः दृष्टाः। शीघ्रं व्योम्नि संप्राप्तौ, सूर्यपथं प्राप्य, तस्मात् वनं हरितमृगयावनं दृष्ट्वा, अधः अपश्याव। पृथिवी शिलाशिखरैः आच्छादिता इव, नदीनां सूत्रैः वेष्टिता इव बभौ। हिमालयः, विंध्यः, मेरुः च महापर्वताः, पृथिव्याम्, जलाशये महोरगाः इव, दीप्ताः। ततः तौ उभौ महती स्वेदक्लेशभीतिः अभ्यगच्छताम्, भ्रमश्च, मूर्च्छा च प्राप्ता। दिशः दक्षिणादिकं पश्चिमं च न विवेक्तुं शक्तौ; जगत् कल्पान्ताग्निना दग्धमिव अभवत्। मनः भ्रमितम्, दृष्टिः च नष्टा, महता यत्नेन मनः चक्षुः च स्थिरीकृतम्। पुनः यत्नेन सूर्यं निरीक्ष्य, स सूर्यः पृथिव्याः तुल्यः प्रतीतः। जटायुः मामनापृच्छ्यैव भूमौ पतितः; तमाकाशात् शीघ्रं पतन्तं दृष्ट्वा, अहमपि आत्मानं मुमोचम्। मया पक्षा आच्छादितः जटायुः न दग्धः; प्रमादात् तु अहं दग्धः, वातपथात् पतितः। मन्ये जटायुः जनस्थानं पतितः; अहं तु विंध्यपर्वते पतितः, दग्धपक्षः, जडशरीरः। राज्यात् भ्रात्रा, पक्षबलात् च वियुक्तः, मरणाय निश्चित्य, पर्वतशिखरात् आत्मानं प्रक्षिपम्।" इत्येवं कथिते, मुनिः पवनात्मजः, तं संपातिं क्षणमेकं ध्यानस्थः, ततो वाक्यमुवाच—"ते पक्षा, उपपक्षा अपि, नूतनरूपेण लभ्यन्ते; नेत्रे, प्राणः, तेजः, बलं च ते पुनः सम्प्राप्स्यसि। महत् कर्म भविष्यति, यदहं प्राचीनैः श्रुत्वा, तपसा दृष्ट्वा, श्रवणेन ज्ञातम्। दशरथो नाम राजा भविष्यति, इक्ष्वाकुवंशवर्धनः; तस्य पुत्रः रामः नाम, महातेजाः। स भ्रात्रा लक्ष्मणेन सहितः, पित्रा प्रस्थापितः, सत्यपराक्रमे स्थितः, वनं गमिष्यति। रावणो नाम राक्षसराजः, स रामपत्नीं जनस्थानवासिनीं मैथिलीं हरिष्यति; स देवासुरैः दुर्लभः। सा मैथिली, कामैः भोज्यैः रसेन च उपनियतापि, न भक्षयिष्यति; या महाभागा, शोकसमाविष्टा। तस्यै उत्तमं भोजनं, इन्द्रेण दत्तं, देवेष्वपि दुर्लभं, अमृतकल्पं भविष्यति। सा मैथिली, तदन्नं प्राप्य, इन्द्रसम्भूतं विज्ञाय, तस्य भूमौ भागं रामाय दास्यति। सा वक्ष्यति—यदि मे पतिः वा भ्राता लक्ष्मणो वा जीवति, अथवा तौ दिवं प्राप्तौ, तदेतदन्नं तयोः अस्तु। तत्र रामदूताः हरयः आगमिष्यन्ति; त्वं पक्षिणां श्रेष्ठ, तेषां रामपत्नीं विषये आख्यास्यसि।