सर्वे वानराः मौनं कृत्वा एकाग्रचित्ताः मम वचनं शृण्वन्तु। अहं यथाज्ञातं मैथिलीसम्बन्धिनीं सत्यम् आख्यास्यामि। पुरा, हे पापरहित, अहं अनेन विंध्यशिखरे पतितः, सूर्यस्य तापेन कष्टितः, सूर्यरश्मिभिः दग्धाङ्गः अभवम्। षड्रात्रं मूर्छितः सञ्ज्ञां पुनः प्राप्तवान्, दुर्बलः, मोहितः, सर्वतः निरीक्ष्य अपि किञ्चिद् न अवगतम्। ततः, समुद्रान्, पर्वतान्, सर्वान् नदीन्, सरांसि, वनानि, देशान् निरीक्ष्य, मे बुद्धिः पुनः प्राप्ता। अयं नूनं विंध्यः, शिखरगह्वरसम्पन्नः, हर्षितपक्षिसमूहैः आवृतः, दक्षिणसमुद्रतीरे स्थितः। अत्र देवैः अपि पूज्यः एकः पवित्रः आश्रमः आसीत्, यत्र निःशकरः नाम ऋषिः घोरं तपः आचरन् आसीत्। अष्टसहस्रवर्षाणि स ऋषिः अस्मिन् पर्वते निवसन् आसीत्; धर्मात्मा निःशकरः स्वर्गं गतः। ततः विंध्यशिखरात् कष्टेन अधः अवतरन्, शनैः शनैः क्लेशेन, दर्भच्छन्ने भूमौ पीडितः पतितः। तं ऋषिं द्रष्टुम् इच्छन्, अत्र आगतः, दुःखितः; सः मया तथा जटायुनाञ्च बहुशः उपसृष्टः। तस्य आश्रमसमीपे सुगन्धितः वातः वात्यायमानः, किञ्चिद् वृक्षः न अभवत् यः न पुष्पितः वा फलितः। तं पवित्रम् आश्रमम् समीपं गत्वा, वृक्षमूले शरणं प्राप्य, निःशकरं द्रष्टुम् प्रतीक्षन् स्थितः। ततः दूरात् तेजस्विनं ऋषिं दृष्टवान्, स्नानं समाप्य, भीषणं, उत्तराभिमुखं प्रत्यागच्छन्तम्। भल्लूकाः, शृगालाः, व्याघ्राः, सिंहाः, विविधाः सर्पाः तं ऋषिं अभिगच्छन्तम्, जीवितदातारम् इव प्राणीसमूहः। ततः तं ऋषिं आगतम् अवगम्य, ते प्राणीः यथा राजा आगच्छति तदा मन्त्रिसमेताः सेनाः निवर्तन्ते, एवं विहाय गताः। ऋषिः माम् दृष्ट्वा प्रसन्नः आश्रमं पुनः प्रविष्टः; क्षणात् बहिः आगत्य, मम आगमनकारणं पप्रच्छ। सः स्नेहपूर्वकं उवाच—तव पक्षाणां स्थितिं दृष्ट्वा स्पष्टं, तव उभे पक्षे अग्निना दग्धे, प्राणाः अपि कठिनेन शरीरस्थाः। पूर्वं द्वौ गृध्रौ दृष्टवान्, वातवेगसमौ, गृध्रराजौ, भ्रातरौ, यथेष्टवेषधारिणौ। त्वं ज्येष्ठः सम्पातिः, जटायुस्तव अनुजः; मानववेषं धारयित्वा, मम पादौ स्पृश। तव व्याधेः कारणं किम्? कथं तव पक्षौ पतितौ? कः तवमिदं दण्डं दत्तवान्? सर्वं पृच्छामि, वद। इदानीं श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना किष्किन्धाकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः श्रूयताम्। ततः, घोरं दुष्करं कर्म शीघ्रं कृतम्; सूर्यस्य अन्वेषणं सहितम् सर्वं ऋषये निवेदितम्। हे पूज्य, व्रणितः, लज्जितः, क्लान्तः, इन्द्रियाणि विक्षिप्तानि, स्पष्टं वक्तुं न शक्नोमि। जटायुः अहं च, गर्वात् स्पर्धया च, दूरात् आकाशे उत्प्लुत्य, बलविचिक्षायाम् प्रवृत्तौ। कैलासशिखरे, ऋषिसंनिधौ, सूर्यं यावत् महापर्वतं सायन्तनं गच्छेत् तावत् अन्वेषणं शपथेन कृतम्। सहगच्छन्तौ, भूमौ अनेकानि नगराणि दृष्टानि, रथचक्रसमानी, पृथक् पृथक्। कत्रचित् वाद्यध्वनिः श्रुतः, अन्यत्र कुण्डलिनां, शृङ्गारवस्त्रधारिण्यः स्त्रियः रक्तवसना गायतः दृष्टाः। शीघ्रं आकाशमार्गं गत्वा, सूर्यपथं प्राप्तवन्तौ; तत्रातः तं हरितमृगक्षेत्रयुक्तं वनं अधः दृष्टवन्तौ। भूमिः शिलासमूहैः आच्छादिता इव, नद्यः सूत्रैः भूमिं आवृत्य इव। हिमालयः, विंध्यः, मेरुः महापर्वताः भूमौ नागसमूहैः सरसि इव प्रदीप्ताः। ततः, महत् स्वेदः, श्रमः, भयः, आविष्टौ; मोहः, ततः भीषणं मूर्छा। दक्षिणं, आग्नेयं, पश्चिमं न अवगतम्; जगत् कल्पान्ते अग्निना दग्धमिव प्रतीतं। मनः भ्रमितम्, दृष्टिः क्लिष्टा; महता प्रयासेन तत्र मनः दृष्टिं च स्थिरं कृतम्। पुनः महता प्रयासेन सूर्यं दृष्ट्वा; सूर्यः भूमिसमः प्रतीतः। जटायुः मम प्रति न निवेद्य भूमौ पतितः; तं शीघ्रं पतन्तं दृष्ट्वा, अहम् अपि पतितः। मम पक्षैः रक्षितः जटायुः न दग्धः; अहं तु प्रमादेन दग्धः, वातमार्गात् पतितः। जटायुः जनस्थानं पतितः इति मे आशंका; अहं तु विंध्ये पतितः, दग्धपक्षः, शरीरं स्थिरं न। राज्यं, भ्राता, पक्षबलं विहीनः, सर्वथा मृत्युं निश्चित्य, शिखरात् आत्मानं पतितवान्। अधुनापि श्रीमद्वाल्मीकि-रामायणे किष्किन्धाकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः श्रूयताम्। एवं ऋषये उक्त्वा, वायुसुतः, अतिव्यथितः, क्षणं ध्यानं कृत्वा, पूज्यः ऋषिः इदं वचनम् उवाच। तव पक्षौ, उपपक्षौ अपि, नूतनं पुनः समर्पितौ भविष्यतः; तव नेत्रे, प्राणाः, वीर्यं, बलं च पुनः प्राप्तं भविष्यति।