सम्पातिः हृष्टः सन्तुष्टश्च पुनरपि वानरैः परिवृतस्याङ्गदस्य समीपे उपविश्य वचनमिदं प्रवक्तुं प्रचक्रमे। वानराः मौनिनः समाहितमनसः मम वाक्यं शृण्वन्तु, अहं मैथिल्याः विषये यथावद् यथाश्रुतं सत्यं वक्ष्यामि। पूर्वं ह्यनघ, अहं सूर्यस्य अतितीक्ष्णैः किरणैः दग्धशरीरः, विन्ध्यपर्वतस्य शिखरे पतितः, तत्र दुःखितः आसम्। षडहः मूर्च्छितः स्थित्वा, चेतनां लब्ध्वा, दुर्बलः भ्रममाणश्च, दिशः सर्वाः निरीक्ष्य अपि किंचिदपि न बुबोध। ततः समुद्रान् पर्वतान् नदीन् सरांसि काननानि देशांश्च निरीक्ष्य, बुद्धिः पुनः प्राप्ता। एष एव विन्ध्यः, शिखरगुहासंकीर्णः, प्रमुदितपक्षिसंघनादितः, समुद्रस्य दक्षिणे तीरे स्थितः। अत्रैव कश्चन महर्षिः, देवैः अपि पूजितः, निषाकरनामधेयः, महत् तपः आचरन् आश्रमं कृतवान्। अष्टसहस्रवर्षाणि सः धर्मात्मा निषाकरः अस्मिन्पर्वते वासं कृतवान्; तस्य स्वर्गारोहणानन्तरं, अहं कठिनेन विन्ध्यशिखरात् अवतीर्य, शनैः शनैः, तृणकण्टकाकीर्णां भूमिम् आपन्नः। तं मुनिं द्रष्टुम् इच्छन्, दुःखितचित्तः, अत्र आगतः; सः मुनिः मया च जातायुषा च बहुशः सम्प्राप्तः। तस्याश्रमस्य समीपे सुगन्धिताः वाताः वात्यन्ति स्म; न कश्चित् वृक्षः पुष्पहीनः, न च फलहीनः दृश्यते स्म। तत्र पावनमाश्रममुपेत्य, अहं कस्यचित् वृक्षस्य मूलम् आश्रित्य, महर्षिं निषाकरं द्रष्टुम् प्रतीक्षमाणः उपाविशत्। ततोऽहं दूरात् तेजसा दीप्तिमन्तं, स्नानं कृत्वा, प्रत्यूह्य उत्तराभिमुखं, मुनिं दृष्टवान्। तं समीपमागच्छन्तं भास्वरम्, भल्लूकाः शृगालाः व्याघ्राः सिंहाः विविधाः सर्पादयश्च, जीवन्तमिव प्राणदातारमुपगम्य परिच्छदं कृतवन्तः। मुनिं सम्प्राप्तमालक्ष्य, ते सर्वे प्राणी निर्गमितवन्तः, यथा राजानमुपेत्य मन्त्रिसहिताः सेनाः अपसरन्ति। मुनिः मामवलोक्य प्रसन्नः आश्रमं पुनः प्रविष्टः; क्षणादेव पुनरागत्य माम् उद्दिश्य प्रयोजनं पप्रच्छ। "सौम्य, तव पक्षयोरवस्थां दृष्ट्वा स्पष्टरूपेण ज्ञायते—अग्निदग्धे ते उभे पक्षे, प्राणाश्च कष्टेन एव शरीरस्थाः। अहं पूर्वं द्वौ श्येनराजानौ द्रुतगामिनौ, भ्रातरौ, कामरूपिणौ दृष्टवान्। त्वं ज्येष्ठः सम्पातिः, जातायुः तव कनिष्ठः; मानुषरूपमास्थाय, मम पादौ स्पृश। किमेतत् तव व्याधेः कारणम्? कथं ते पक्षौ पतितौ? कः ते एषा दण्डनियमना दत्तः? सर्वं मम पृच्छतः आचक्ष्व।" इति सम्पातिः तं महर्षिं सर्वं यथावत् निवेदयामास। ततोऽहं महर्षये तस्य दुःखस्य, सूर्यस्य चान्वेषणस्य, सर्वं यथावृत्तं कथितवान्। "भगवन्, अहं विद्धः लज्जितश्च, प्रमूढेन्द्रियः श्रान्तश्च, स्पष्टं वक्तुं न शक्नोमि। अहं च जातायुश्च, गर्वात् प्रतिस्पर्धया च आकृष्टौ, गगने दूरात् उत्क्षिप्य, परस्परं बलं परीक्षितुम् उद्यतौ। कैलासशिखरे, मुनिसंनिधौ, सूर्यं यावत् सायं महापर्वतमुपयाति, तावत् अनुसरिष्याव इति प्रतिज्ञां कृतवन्तौ। यात्रायाम्, पृथिव्यामधस्तात्, विविधानि नगराणि, रथचक्रप्रमाणानि, पृथग्भूतानि दृष्टवन्तौ। कुतश्चित् वाद्यध्वनिं, अन्यत्र भूषणानां निनादं शुश्राव; रक्तवस्त्रधारिण्यः गायन्त्यः स्त्रियः अपि दृष्टाः। अथ शीघ्रं गगनं समुत्पत्य, सूर्यपथं प्राप्तवन्तौ; तस्मात् प्रदेशात्, हरितकुञ्जरहितं वनं अधः दृष्टवन्तौ। पृथिवी शिलासंकीर्णेव, नद्यः सूत्रैः इव पर्यन्ते आसीत्। हिमालयः, विन्ध्यः, मेरुः च, पृथिव्याम्, जलाशयस्थमहोरगवत्, प्रकाशमानाः। ततः घोरः स्वेदः, श्रमः, भीः च, आवाम् आक्राम्य, मोहः, ततः मूर्च्छा च, समभिपेदताम्। दक्षिणां, आग्नेयां, पश्चिमां दिशं न ज्ञातवन्तौ; जगत् प्रलयान्ते इव, अग्निदग्धमिव, अभवत्। मम मनः भ्रममाप, दृष्टिः अपि नष्टा; महता यत्नेन, मनः दृष्टिं च स्थिरीकृत्य, तस्मिन्निव स्थितवान्। पुनः महता प्रयासेन, सूर्यं दृष्टवान्; तत्र सूर्यः, पृथिव्या समः प्रतीतवान्। जातायुः मम विना अनुज्ञां भूमौ पतितः; तम् गगनात् शीघ्रं पतन्तं दृष्ट्वा, अहमपि पतितः। मम पक्षाभिः जातायुः रक्षितः, तेन न दग्धः; अहं तु प्रमादात् दग्धः, वातपथात् अपतन्। मम मन्ये, जातायुः जनस्थानदेशे पतितः; अहं तु विन्ध्ये एव, दग्धपक्षः, जडशरीरः, पतितः। राज्येन, भ्रात्रा, पक्षबलात् च वियुक्तः, मरणमेव उपायमिति निश्चित्य, पर्वतशिखरात् आत्मानं क्षिप्तवान्।" एवमुक्त्वा सम्पातिः तं महर्षिं निवेद्य, वायुपुत्रः दुःखेन पीडितः, क्षणमेकं ध्यात्वा, स महर्षिः मधुरं वाक्यमुवाच।