ततः स कपिराजाः सलिलक्रियाम् कृत्वा स्नात्वा च, रम्ये पर्वतशृङ्गे तं गृध्रराजं सर्वतः परिवृत्य उपविविशुः। तत्र सम्पातिः प्रमोदेन च विश्वासेन च पूर्णः, पुनः वाक्यम् अब्रवीत्, यत्राङ्गदः सर्वैः वानरैः परिवृतः समुपविष्टः आसीत्। सः उवाच—“वानराः मौनिनः एकचित्ताः मां शृण्वन्तु; अहम् यथातथ्यं मैथिल्याः विषये यथाज्ञातम् आख्यास्यामि। पुराकाले, अनघ, अहम् अत्रैव विंध्यशिखरे पतितः, सूर्यरश्मिभिः तप्तदेहः, सूर्यस्य तापेन संतप्तः। षडह्नात् चेतनां पुनः प्राप्तः, दुर्बलः मन्दधीः च, सर्वतः अपश्यं किंचिद्, किन्तु न किञ्चित् अपि अभिज्ञातवान्। ततः समुद्रान् पर्वतान् सर्वान्, नदीन् सरांसि काननानि च, दिशः च निरीक्ष्य, मम बुद्धिः पुनः प्राप्ता। अयम् एव एषः विंध्यः, शिखरगुहायुतः, प्रमदगणैः पक्षिसंघैः कूजितः, समुद्रस्य दक्षिणतीरे स्थितः। अत्र किञ्चित् पुण्याश्रमम् आसीत्, देवैः अपि पूजितम्, यत्र ऋषिः निशाकरः नाम, घोरं तपः आचरन् वसति स्म। अष्टसहस्रवर्षाणि सः मुनिः अत्रैव पर्वते न्यवसत्; ततः धर्मात्मा निशाकरः स्वर्गलोकम् गतः। अहम् तदा विंध्यशिखरात् कठिनेन क्लेशेन च शनैः शनैः अवतीर्य, तीक्ष्णदर्भसंपृक्ते भूमौ दुःखेन पतितः। तं मुनिं द्रष्टुम् इच्छन्, दुःखितः अत्र आगतः; सः मुनिः जातयुषा मया च पुनः पुनः उपगम्यते स्म। तस्य आश्रमस्य समीपे सुरभिः वातः प्रवाति स्म; न किञ्चित् वृक्षः पुष्परहितः, न च फलरहितः दृष्टः। पुण्याश्रमस्य समीपम् उपेत्य, वृक्षमूले शरणं प्राप्तवान्, तं पूज्यम् निशाकरं द्रष्टुम् इच्छन् तत्र स्थितः। ततः दूरात् तेजसा दीप्तम् मुनिं अपश्यम्, स्नानं कृत्वा, भीमम्, उत्तराभिमुखम् प्रत्यागच्छन्तम्। तं समीपगतम् ऋषिं, भल्लूकशृगालव्याघ्रसिंहा विविधानि च सर्परूपाणि, जीवनदंता इव समन्तात् उपासन्। ऋषिं आगतम् अवगम्य, तानि सर्वाणि प्राणिनः तस्मात् अपसृप्य गतानि, यथा राजा प्रविशन् सर्वे अमात्यगणाः सह सैन्यैः निवर्तन्ते। स मुनिः माम् दृष्ट्वा तुष्टः, पुनः आश्रमम् प्रविवेश; क्षणात् निष्क्रान्तः, मम आगमनकारणम् अपृच्छत्। ‘सौम्य, तव पक्षा अनलदग्धौ, दुःखेन एव प्राणाः स्थिता इति दृष्ट्वा ज्ञायते। अहम् पूर्वम् अपि द्वौ गृध्रौ द्रष्टवान्, वातवेगसमौ, गृध्रराजौ, भ्रातरौ, कामरूपिणौ। त्वं ज्येष्ठः सम्पातिः, जातायुः तव अनुजः; मानुषं रूपम् आस्थाय, मम पादौ स्पृश। किम् एषा तव व्याधिः? कथम् पक्षा पतिताः? कः एषा दण्डः दत्तः? सर्वम् आख्याहि यथापृच्छामि।’ इति। एवम् उक्ते, अहम् तस्मै मुनये सर्वम् आख्याय, सौर्यम् अनुयात्रां च, तद् भीषणम् दुःसाध्यम् कर्म शीघ्रं कृतम्। ‘भगवन्, विद्धः लज्जितः च, इन्द्रियैः क्लान्तः, अहम् स्पष्टम् वक्तुम् अशक्तः। अहम् जातायुना च अहम् च, गर्वात् स्पर्धया च, दूरतः आकाशे समुत्पत्य, वीर्यपरिक्षां कर्तुम् उद्युक्तौ। कैलासशिखरे, मुनिसंसदि, प्रतिज्ञां कृत्वा, सूर्यं यावत् सायं पर्वतम् गच्छेत्, तावत् अन्वगच्छाव। तत्र, सह गच्छन्तौ, पृथिव्याम् अधः नगरीः दृष्टवन्तौ, रथचक्रसमप्रमाणाः, पृथक् पृथक्। कुतश्चित् वाद्यध्वनिं शुश्राव, अन्यत्र भूषणध्वनिं, रक्तवस्त्रधारिण्यः गीतवत्यः नार्यः दृष्टाः। शीघ्रम् आकाशे समुत्पत्य, सूर्यपथम् अगच्छाव; तत्र तस्मात् वनात् अधस्तात् हरितकुञ्जरमण्डितं दृष्टवन्तौ। पृथिवी शिलाशिखरैः आच्छादिता इव, नद्यः तन्तुभिः आवृता इव। हिमालयः, विंध्यः, मेरुः च महापर्वताः पृथिव्याम् दीप्तिमन्तः, जलाशये महोरगाः इव। ततः, महती स्वेदक्लेशभयैः पीडितौ, मोहः, ततो भीषणं मूर्च्छा। दिशः दक्षिणादिकं पश्चिमदिकं च न विवेक्तुं शक्ता; लोकः कल्पान्ते दग्ध इव अभवत्। मम चेतः भ्रमितम्, दृष्टिः च नश्यति स्म; ततः महता प्रयत्नेन मनः दृष्टिं च स्थिरीकृत्य तत्र स्थितः। पुनः महता यत्नेन सूर्यं अपश्यं; सः सूर्यः अस्माकम् पृथिव्याः समः एव अभवत्। तदा जातायुः मम विना निवेद्य, भूमौ पतितः; तम् आकाशात् शीघ्रं पतन्तम् दृष्ट्वा, अहम् अपि आत्मानम् मुक्तवान्। जातायुः मम पक्षैः छन्नः, न दग्धः; अहम् तु प्रमादात् दग्धः, वातमार्गात् पतितः। मम मन्ये, जातायुः जनस्थानम् अपतत्; अहम् तु विंध्यम् एव पतितः, दग्धपक्षः, जडशरीरः। राज्यवियोगेन, भ्रातृवियोगेन, पक्षमूल्येन च हीनः, सर्वथा मृत्युं कर्तुम् निश्चितवान्, तस्मात् शिखरात् आत्मानं प्राक्षिपम्।” इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षष्टितमः, एकषष्टितमः, द्विषष्टितमः च सर्गः।