संपातीः वानरैः परिवृतः सुन्दरगिरौ तस्मिन्नपि कालक्रमेण स्नानं कृत्वा जलानयनं च सम्पाद्य, वानरमुख्यैः सर्वतः परिवृतः स्थितः। तदा संपातीः हर्षविस्मयसमन्वितः पुनः अंगदं वानरैः सह उपविष्टं दृष्ट्वा, प्रसन्नः वाक्यं प्रोवाच। ‘‘मौनव्रतं कृत्वा सर्वे वानराः मे वचनं शृण्वन्तु। मैथिलीसम्बन्धे यथार्थं यथाज्ञं कथयिष्यामि। पूर्वं ह्यहं पापरहित, विन्ध्यशिखरे पतितः, सूर्यस्य तापेन दग्धः, सूर्यरश्मिभिः शरीरं संतप्तम्। षड्रात्रातीत्य चेतना प्राप्ता, दुर्बलः, मोहग्रस्तः, सर्वदिशः निरीक्ष्य, किमपि न अवगतम्। ततः समुद्रान्, पर्वतान्, नदीन्, सरांसि, वनानि, प्रदेशान् च निरीक्ष्य, बुद्धिः पुनः प्राप्ता। नूनं एष विन्ध्यः, शिखरगुहायुतः, पक्षिसमूहैः क्रीडितः, दक्षिणसागरतीरे स्थितः। अत्रैव देवैः पूजितं तपोवनं आसीत्, यत्र निःशकरो नाम ऋषिः घोरं तपः अकरोत्। अष्टसहस्रवर्षाणि स ऋषिः विन्ध्ये निवसन्, धर्मात्मा निःशकरः स्वर्गं गतः। ततः शिखरात् कठिनेन, शनैः शनैः, दुःखेन विन्ध्यं अवतीर्य, तीक्ष्णदर्भरहितां भूमिं प्राप्तवान्। तं ऋषिं द्रष्टुम् इच्छन्, दुःखितः, तस्य आश्रमं प्राप्तः; यं जटायुः अहं च प्रायः अभिगच्छाव। तस्य आश्रमसमीपे सुगन्धितः वातः प्रवहति स्म; न किञ्चित् वृक्षः पुष्पफलरहितः दृश्यते स्म। तं तपोवनं समीपं गत्वा, वृक्षमूलं शरणं गृहीत्वा, निःशकरं द्रष्टुम् इच्छन् तत्र स्थितः। तदा दूरात् ऋषिं ददर्श तेजोमयम्, स्नानं कृत्वा, भीषणं, उत्तराभिमुखं आगच्छन्तम्। भल्लूकाः, शृगालाः, व्याघ्राः, सिंहाः, विविधाः सर्पाः च तं समन्तात् अनुगच्छन्ति स्म, जीवनदातारं यथा प्राणिनः। ऋषिं आगतम् ज्ञात्वा, तानि प्राणीनीव राज्ञः आगमनसमये मन्त्रिणः सह सेना यथा निवर्तन्ते, तथा तत्र निवृत्तानि। स ऋषिः मां दृष्ट्वा प्रसन्नः, आश्रमं पुनः प्रविष्टः; तदनन्तरं क्षणात् बहिः आगत्य, प्रयोजनं पप्रच्छ। ‘‘सौम्य, ते पक्षयोः दशा दृष्ट्वा स्पष्टम्—दग्धे ते पक्षे अग्निना, प्राणाः अपि कष्टेन शरीरस्थाः। पूर्वं द्वौ गृध्रौ दृष्टौ, वातवेगसमौ, गृध्रराजौ, भ्रातरौ, रूपान्तरं कर्तुं समर्थौ। त्वं ज्येष्ठः संपातीः, जटायुः तव अनुजः; मानवस्वरूपं गृहित्वा, मम पादौ स्पृश। रोगस्य कारणं किम्? किमर्थं ते पक्षौ पतितौ? कः तवायं दण्डः? सर्वं पृच्छामि, वद।'' ततः भीषणं दुःखकरं कर्म शीघ्रं कृत्वा, सूर्यस्य अन्वेषणम् अपि ऋषये सर्वं निवेदितवान्। ‘‘भगवन्, व्रणितः, लज्जितः, इन्द्रियाणि विक्षिप्तानि, श्रान्तः, स्पष्टं वक्तुं न शक्नोमि। अहं जटायुः च, गर्वस्पर्धया आकृष्टौ, दूरात् आकाशे उत्प्लुत्य, बलं परीक्षितुं उत्सुकौ। कैलासशिखरे, मुनिसंमुखे, सूर्यस्य अनुगमनाय शपथं कृत्वा, यावत् स सूर्यः महापर्वतं सायं गच्छेत्। सह यात्रायां, भूमौ बहूनि नगराणि, रथचक्रवद् विशालानि, पृथक् पृथक् दृष्टानि। क्वचित् वाद्यध्वनिः श्रुतः, क्वचित् भूषणानां निनादः, रक्तवस्त्रधारिण्यः स्त्रियः गायन्त्यः दृष्टाः। शीघ्रं आकाशमार्गं गत्वा, सूर्यपथं प्राप्तौ; तत्र तस्मात् वनं, हरिततृणयुक्तं, अधः दृष्टम्। भूमिः शिलाशिखरैः आच्छादिता, शिलाभिः इव, नद्या एव सूत्रैरिव भूमिं आवृत्य दृश्यन्ते। हिमालयः, विन्ध्यः, महमेरुः च, भूमौ प्रकाशिताः, जलाशये महाः सर्पाः इव।'' एवं संपातीः वानरैः समवेतः, मैथिल्याः यथार्थं, आत्मनः दुःखं, जटायुः सह स्पर्धां, सूर्यस्य अन्वेषणम्, ऋषेः आश्रमं, विन्ध्यशिखरं, सर्वं कुशलवाक्यैः वानरैः समक्षं आदरपूर्वकं अवर्णयत्।