संपातिः तदा वानराणां मध्ये स्थित्वा, हर्षसमन्वितः स्वकथां प्रबोधितुम् आरभत। स उवाच— अहं दृष्टवान् दशरथस्य पुत्रस्य रामस्य भार्यां, जनकस्य तनयाम्, भूषणवस्त्रविहीनाम्, दुःखवेगेन अभिभूतां। तस्या मुक्तकेश्या, रामलक्ष्मणयोः नामानि विलपन्त्या, कालः स गतः, यं वाक्पटुभिः विज्ञापितम्। सुपार्श्वः मम सर्वमेतत् सम्यग् आख्यातवान्, किन्तु तद् श्रुत्वापि मम किञ्चित् कर्तुं निश्चयः नासीत्। विहङ्गस्य पक्षा विना किमपि कर्तुं शक्यम्? तथापि यद् मया शक्यते, वाक्यबुद्ध्या युक्तः सन्, तद् करिष्यामि। शृणुत, यद् अहं वदामि, युष्माकं वीर्ये आश्रित्य; वाक्येन च प्रज्ञया च यद् सर्वेषां प्रियं स्यात्, तत् करिष्यामि। रामस्य कार्यं यदस्ति, तत् मम अपि निःसंशयं; सर्वे यूयं उत्तमविवेकिनः, बलिनः, धृतिमन्तः च। वानरराजेण प्रेषिताः भवन्तः, देवेष्वपि दुष्कराः; रामलक्ष्मणयोः शराः सुपर्णपिच्छधारिणः सज्जाः। तैः त्रैलोक्यास्त्राणि निग्रहीतुं पर्याप्तम्; दशग्रीवः महाबलपराक्रमी स्यात्, तथापि युष्माकं किमपि दुष्करं नास्ति। अतः विलम्बः पर्याप्तः, निर्णयो दृढः क्रियताम्; युष्माकं यथा धीमतां न किञ्चिद् विलम्ब्य कर्तव्यम्। ततः वानरमुख्याः स्नानकृत्यं सम्पन्न्य, रम्ये गिरेः शिखरे तं गृध्रराजं सर्वतोवृत्य उपाविशन्। संपातिः हृष्टः, आत्मविश्वासेन युक्तः, पुनरपि वचः प्रोवाच, यत्राङ्गदः सर्वैः वानरैः परिवृतः उपविष्टः। तेन उक्तम्— मम वचनं मौनिनः शृण्वन्तु; मैथिल्याः विषये यथातथ्यं यद् ज्ञातवान्, तत् कथयामि। पुरा, अनघ, अहं अत्रैव विंध्यशिखरे पतितः, सूर्यरश्मिभिः तप्तः, शरीरदाहेन पीडितः। षडहः मूर्च्छितः स्थित्वा, दुर्बलः, विवेकं न लब्धवान्; सर्वतः अपश्यं, किन्तु किञ्चिद् नाभिज्ञातम्। ततः, सागरान्, पर्वतान्, सर्वनद्यः, सरांसि, वनानि, देशांश्च निरीक्ष्य, मे बुद्धिः पुनः प्राप्ता। अयं नूनं विंध्यः, शिखरगुहायुतः, प्रमुदितपक्षिसमूहैः कूजितः, सागरतटस्थः। अत्र पूर्वं आश्रमः आसीत्, देवैः अपि पूजितः, यत्र निष्करः ऋषिः अतितपस्वी वसति स्म। अष्टसहस्रवर्षाणि स ऋषिः अत्रैव वसन्, पश्चात् धर्मात्मा निष्करः स्वर्गं गतः। विंध्यस्य शिखरात् कठिनेन, शनैः शनैः, दर्भिणि भूमौ क्लेशेन अवतीर्य, तं मुनिं द्रष्टुम् इच्छन्, दुःखितः, अत्र प्राप्तः। सः मुनिः, मया सह जातायुषा, बहुशः साकं साक्षात्कृतः। तस्य आश्रमस्य समीपे सुगन्धि वातः वाति स्म; न कश्चित् वृक्षः पुष्पफलविहीनः दृष्टः। तत्र, आश्रमस्य समीपं गत्वा, वृक्षमूले उपविश्य, निष्करं द्रष्टुम् इच्छन् प्रतीक्षां कृतवान्। तदा दूरात् स मुनिः ददर्श, तेजसा दीप्तः, स्नानं कृत्वा, भीमः, उत्तराभिमुखः प्रत्यागच्छन्। भल्लूकैः, शृगालैः, व्याघ्रैः, सिंहैः, अन्यैः च प्राणिभिः परिवृतः, स मुनिः यथा जीवनदातारं प्रजाः उपगच्छेयुः, तथा समीपमागच्छत्। मुनिं आगतम् अवगम्य, ते प्राणीः तत्रैव निर्गताः, यथा राजा प्रविशति, तदा सर्वे मन्त्रिणः सेनायश्च निवर्तन्ते। मुनिः मां दृष्ट्वा तुष्टः, पुनः आश्रमं प्रविश्य, किञ्चित्कालानन्तरं निर्गत्य, मम अभिप्रायं पप्रच्छ। स सौम्यः मुनिः माम् अवदत्— तव पक्षयोः दशां दृष्ट्वा, नूनं अग्निना दग्धे, जीवितमपि कठिनेन तिष्ठति। पूर्वं द्वौ गृध्रौ दृष्टवनस्मि, वातवेगसमौ, गृध्रराजौ, भ्रातरौ, कामरूपिणौ। त्वं ज्येष्ठः संपातिः, जातायुः तव अनुजः; मानुषरूपं गृहीत्वा, मम पादौ स्पृश। तव व्याधेः कारणं किम्? कथं ते पक्षौ पतितौ? कः एष दण्डः? सर्वं मम आख्याहि। ततः अहम्, तद् दुःसाध्यं कर्म शीघ्रं कृत्वा, सर्वं मुनये आख्याय, सूर्यस्य अनुयात्रां अपि निवेदितवान्। भगवन्, व्रणितः, लज्जितः, इन्द्रियैः क्लान्तः, स्पष्टरूपेण वक्तुं न शक्तः। अहं च जातायुश्च, अभिमानस्पर्द्धया आक्रान्तौ, दूरात् आकाशे उत्पत्य, बलदर्शनाय उत्सुकौ। कैलासशिखरे, मुनीनां सन्निधौ, प्रतिज्ञां कृत्वा, सूर्यं यावत् अस्ताचलम् अनुयास्याम इति। तत्र गच्छन्तौ, पृथिव्यां बहूनि नगराणि दृष्टवन्तौ, यानि यानिचक्रसदृशानि, परस्परं पृथक्। किञ्चिद् यत्र वाद्यशब्दः, अन्यत्र भूषणरवः, रक्ताम्बरधारिण्यः स्त्रियः गीतानि गायन्त्यः दृष्टाः। शीघ्रं व्योम्नि उत्पत्य, सूर्यपथं गत्वा, तस्मात् वनं, हरिततृणविपुलं, अधः दृष्ट्वा। पृथिवी शिलाशिखरैः आच्छन्नेव, नद्यः ताम् सूत्रैः इव पर्यगृह्णन्। एवं संपातिः वानराणां मध्ये स्वकथां विशदं निवेद्य, मैथिल्याः अदृष्टपूर्वं रहस्यं, आत्मनो दुःखकथां च, श्रद्धया श्रोतृभ्यः प्रकाशयामास।