जाम्बवान् वानरश्रेष्ठः सर्वैः वानरैः सह शीघ्रं भूमितः समुत्थाय गृध्रराजं सम्प्रत्यभाषत। तदा वानराणां मध्ये जाम्बवान् पप्रच्छ—"क्व सीता? केन दृष्टा सा? केन मैथिली हृता? सर्वं नः कथय, वनवासिनां मार्गदर्शकः भव।" सः पुनः वानरान् प्रति एवमुवाच—"कः इह दशरथात्मजस्य बाणानां पराक्रमं न मन्यते, ये लक्ष्मणेन स्वयमेव वज्रवेगेन प्रहिता:?" सः गृध्रराजः, विमुक्तान् वानरान् सान्त्वयन्, ये सीतान्वेषणाय उत्सुकाः आसन्, हृष्टया वाचा इदं वचनम् उवाच। "श्रूयताम्, कथं मया वैदेह्याः हरणं श्रुतम्, केन मम उक्तं, च सा विशाललोचना कुत्र अस्ति इति। अहं चिरकालं अत्र गिरिदुर्गे पतितः वृद्धः, शक्तिहीनः च स्थास्यामि। मम सुपार्श्वः नाम पुत्रः, विहगश्रेष्ठः, काले काले माम् आहार्येण धारयति। गन्धर्वाः कामरूपिणः, सर्पाः कोपिनः, मृगेषु भीरवः, अतः अस्माकं क्षुधा अपि भीरवः। एकदा, अहम् अन्नकाङ्क्षी, भूतोत्तप्तः, सुपार्श्वः मम पुत्रः, यो मांसं न भुङ्क्ते, सायं मम समीपम् आगतः। सः तु क्षुधया पीडितः, मम हर्षं वर्धयन्, अनुमत्य उक्तवान्—'पितः, काले मांसलुब्धः, आकाशेन विहाय, महेन्द्रस्य द्वारे उपविष्टः। तत्र, समुद्रयोः मध्ये विचरन्तः सहस्रशः प्राणिनः, अहम् एव मार्गं विघटयन्, मुखं न उद्घाटयन्, तिष्ठामि। तत्र, एकं तेजस्विनं पश्यामि, उदयन्तमिव सूर्यं, स्त्रीं वहन्तं, भ्रष्टकज्जलसमूहोपमं गच्छन्तम्। तौ दृष्ट्वा, अहम् एकचित्तः सन्, सान्त्वयन्, सौम्यया वाचा तस्मात् पन्थानं याचितवान्, आहारस्य हेतोः। न हि पृथिव्यां कश्चित् सान्त्वनया उपगतान् प्रहरति; अधमेषु अपि न, कः पुनः मम सदृशः? सः तदा आकाशेन तीव्रवेगेन ययौ, यथा द्यां संपीडयन् इव; अहम् अपि दिव्यैः जनैः पूजितः। मुनयः मे उक्तवन्तः—'भाग्येन सीता जीवति; कथञ्चित्, पतिं विना अपि, सा सुरक्षिता गतवती, न संशयः।' एवम् उक्तः सिद्धैः, रावणः राक्षसराजः मया ज्ञातः। अहं अपि दृष्टवान् दशरथस्य पुत्रस्य भार्यां, जनकात्मजाम्, भूषणवस्त्रविहीनाम्, शोकवेगेन पीडिताम्। अस्याः केशाः विकीर्णाः, सा रामलक्ष्मणयोः नाम उच्चैः क्रोशन्ती; एष कालः अतीतः, यथा वाक्यविशारदैः उक्तम्। सुपार्श्वः मम सर्वं सम्यक् आख्यातवान्; तथापि श्रुत्वा, कार्ये मम निश्चयः न जातः। पक्षच्छिन्नः खगः कथं किमपि कार्यं कुर्यात्? यद्यपि शक्यं, तु वाचा बुद्ध्या च यत् शक्यते, तत् करिष्यामि। श्रूयताम्, यत् अहम् वदामि, भवतां पराक्रमम् आश्रित्य; वाचा च प्रज्ञया यत् प्रियं भवद्भ्यः, तत् करिष्यामि। नूनं यत् रामस्य कार्यं, तत् मम अपि; न संशयः; भवन्तः उत्तमविवेकाः, बलवन्तः, निश्चयवन्तः च। वानरराजेण प्रेषिताः भवन्तः, देवान् अपि कम्पयितुं समर्थाः; रामलक्ष्मणयोः शराः, सुभगपक्षधाराः, सज्जाः। त्रिषु लोकेषु शस्त्राणि निग्रहीतुं पर्याप्तमस्ति; रावणः दशग्रीवः महाबलपराक्रमः, तथापि भवद्भ्यः न किञ्चित् दुष्करम्। अतः विलम्बस्य पर्याप्तम्; निश्चयः कर्तव्यः; बुद्धिमन्तः भवन्तः कार्ये न विलम्बन्ते।" एवमुक्ते, वानराः स्नात्वा जलकर्म कृत्वा, तं गृध्रराजं सुशोभने गिरौ सर्वतः परिवृत्य उपाविशन्। संपातिः हृष्टः, आत्मविश्वासयुक्तः, पुनः वानरयूथपाङ्गदेन सहितः, सर्ववानरैः परिवृतः, इदं वचनम् उवाच। "वानराः मम वाक्यं मौनेन, एकचित्तेन च शृण्वन्तु; अहम् यथातथ्यं मैथिल्याः वृत्तान्तं वक्ष्ये। पूर्वं, अनघ, अहं अत्र विंध्यशिखरे पतितः, सूर्यरश्मिभिः दग्धदेहः, सूर्यतापेन क्लान्तः। षडह्नात् चेतनां पुनः प्राप्तः, दुर्बलः, भ्रमितचित्तः, सर्वतः अपश्यं, किमपि न विवेचयितुं शक्तः। अनन्तरं, सागरान्, पर्वतान्, सर्वनद्यः, सरांसि, वनानि, देशांश्च निरीक्ष्य, मम बुद्धिः पुनः प्राप्ता। एषः नूनं विंध्यः, शिखरगुहासंयुक्तः, हर्षितपक्षिसमूहैः आकीर्णः, समुद्रस्य दक्षिणतीरे स्थितः। अत्र आसीत् पुण्याश्रमः, देवैः अपि पूजितः, यत्र निशाकरः नाम मुनिः घोरं तपः आचरन् स्थितः। अष्टसहस्रवर्षाणि सः मुनिः अत्र विंध्यपर्वते वासं कृतवान्; धर्मात्मा निशाकरः स्वर्गं गतः। ततः विंध्यशिखरात् मन्दं मन्दं दुःखेन चावतीर्य, तृणैः तीक्ष्णैः आवृतां पृथिवीं गच्छन्, दुःखितः पुनः आगतः। तं मुनिं द्रष्टुम् इच्छन्, अत्र आगतः, महता कष्टेन; सः मुनिः जटायुषा मया च सदा उपासितः। तस्य आश्रमस्य समीपे, सुरभिः वातः वाति; न किञ्चित् वृक्षं पुष्पहीनं, न च फलहीनं दृष्टम्।