अथ सर्वे देवाः सह इन्द्रेणाग्निप्रमुखाः भगवन्तं पितामहम् अभिगम्य प्रणम्य वाक्यम् ऊचुः—“भगवन्, यः सेनापतित्वे नियुक्तः स त्वया, सः स्वपत्नीसमेतः कठोराणि तपांसि आचरति। यत् कर्तव्यं लोकार्थाय तद् विधेहि, धर्मज्ञ, त्वमेव नः परायणम्।” तेषां देववचनम् श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः सौम्यैः वाक्यैः अमरान् आश्वास्य एवमुवाच—“या हिमवतः कन्या उक्तवती, सा वाक् पतिवन्तीनां प्राणिनां न युक्ता; सा वाणी शुद्धा सत्यं च, न संशयः। एषा दिव्या गङ्गा, यत्राग्निः पुत्रजननाय तेजः स्रक्ष्यति, सैव सेनान्यः सुराणां रिपुघ्नः भविष्यति। सा हिमवत्प्रसूतस्य ज्येष्ठा कन्या तं पुत्रं पूजयिष्यति; स उमया परमपूजितः भविष्यति, न संशयः।” एवं वचः श्रुत्वा, हे राघव, सर्वे देवाः कृतार्थाः सन्तः पितामहम् अभिवाद्य पूजयामासुः। ततः सर्वे देवाः कैलासं रत्नमयम् अगच्छन्, तत्र पुत्रार्थं अग्निं नियुक्तवन्तः। ऊचुः—“भगवन्, अस्माकं कार्यं कुरु; स्वतेजः गिरिकन्यायाम् विसृज।” देवेषु प्रतिज्ञां कृत्वा अग्निः गङ्गाम् उपगम्य उवाच—“देवि, गर्भं धारय; एष देवतानां प्रियः।” तस्याः वचः श्रुत्वा, सा दिव्यरूपा जात्वा तस्याः महत्त्वं दृष्ट्वा, अग्नेः तेजः सर्वतः प्रसृतम्। ततः अग्निः सर्वतो देव्या अभिषिञ्चन्, सर्वाः गङ्गास्रोतांसि पूर्णानि अभवन्। ततः गङ्गा सर्वदेवसंघाय वाक्यम् अब्रवीत्—“भगवन्, त्वत्तः उत्पन्नं तेजः दारुणं मया न शक्यते धारयितुम्।” तया तेन अग्निना दग्धा, मनसा च क्लेशिता, सा गङ्गा अग्निना, हविःप्रत्यग्राहिणा, संबोधिताभवत्—“एष गर्भः अत्र हिमवत्पार्श्वे स्थाप्यताम्।” अग्नेः वचनं श्रुत्वा, गङ्गा तं दीप्तिमन्तं गर्भम् विससर्ज। निष्पाप, स तेजस्वी गर्भः तस्याः स्रोतोभ्यः निष्क्रान्तः; यः तस्मात् जातः स सुवर्णपिङ्गलदीप्त्या विराजमानः। तदा सुवर्णं सूर्यसङ्काशं भूमिं प्राप्तम्, तद्वत् अप्रतिमं रूप्यं, ताम्रं काञ्चनं कृष्णायसम् अपि तस्य तीक्ष्णत्वात् उत्पन्नम्। तत्रास्याः मलः त्रपुसीसकः जातः; भूमिं प्राप्त्वा विविधानि धातवः वृद्धिं गताः। यदा स तेजस्वी गर्भः भूमौ न्यस्तः, तदा सर्वं वनं पर्वतैः परिवृतं सुवर्णमयम् अभवत्। तस्मात् कालात्, हे राघव, “जातरूप” इति सुवर्णं अग्निसमप्रभं प्रसिद्धम्; तत्र सर्वे तृणवनलतादयः अपि सुवर्णमयाः अभवन्। ततः इन्द्रवायुदेवगणैः सहिताः सर्वे देवाः कृतिकाः तं जातं शिशुं पोषाय नियुक्तवन्तः। कृतिकाः उत्तमसन्धिं कृत्वा, “सर्वासां नः एष पुत्रः,” इति निश्चित्य शिशवे स्तन्यं दातुम् उद्यताः। देवाः ऊचुः—“एषः कार्तिकेय इति ख्यातिं गमिष्यति; त्रिषु लोकेषु अस्माकं पुत्रत्वेन प्रसिद्धः भविष्यति, न सन्देहः।” एवं वचः श्रुत्वा, ते तं तेजस्विनम्, गर्भस्रोतसः निष्पन्नम्, परमतेजसा यथाग्निं स्नापयामासुः। देवाः तम् स्कन्द इति चक्रुः, यतः सः स्कन्दः गर्भात् प्रवाहितः; स कार्तिकेयः काकुत्स्थ, दीप्तिमान् महाबाहुः। तदा कृतिकानां उत्तमं क्षीरं समुत्पन्नम्; षड्भिः मुखैः सः षड्भ्यः स्तन्यं पिबन्। एकेनैव दिने स्तन्यं पित्वा, बालरूपः सः महाबलः स्वबलात् दानवसेनान् विजिग्ये। ततः सर्वेऽमरतुल्यतेजाः अग्निप्रमुखाः तं दिव्यसेनान्यं महातेजसं सेनापतित्वे अभिषिच्य नियुक्तवन्तः। एवं, हे राम, गङ्गायाः चरितं पुण्यं तस्य बालस्य जन्म च सम्पूर्णम् आख्यातम्। काकुत्स्थ, यः कश्चन मनुष्यः कार्तिकेयभक्तः, सः पुत्रपौत्रसमन्वितः स्कन्दलोकं गच्छति। एवं सप्तत्रिंशः सर्गः बालकाण्डे श्रीमद्रामायणे आदिकाव्ये समाप्तः। अथाष्टत्रिंशः सर्ग आरभ्यते। एवं मधुरवचनं चरितं श्रुत्वा, विश्वामित्रः रामं प्रति पुनः काकुत्स्थं वाक्यमुवाच—“पूर्वं अयोध्यायाः राजा सगरो नाम धर्मात्मा, सुतकामः सन् अपुत्रः आसीत्। तस्य ज्येष्ठा पत्नी केशिनी नाम, विदर्भराजस्य सुता, सती सत्यवादिनी च। अपरपत्नी च सगरस्य सुमतिः नाम, सुपर्णस्य भगिन्यरिष्टनेमिपुत्री। ताभ्यां सह स महान् राजा सगरः तपश्चरन् हिमवन्तं गत्वा भृगुप्रस्रवणं शिखरं प्राप। शतसंवत्सरं व्यतीते तेषां तपसः प्रभावात् सत्यवदां श्रेष्ठः भृगुः ऋषिः तैः तुष्टः सन् सगराय वरं दत्तवान्—‘निष्पाप, पुत्रान् महान्तः प्राप्स्यसि; लोके च अप्रतिमां कीर्तिं गमिष्यसि, नरश्रेष्ठ।