यदा देवः स्वेन तपसा संन्यस्तः तिष्ठति स्म, तदा सर्वे देवाः इन्द्राग्निप्रमुखाः, सेनापतेः कामनया, प्रजापतिं पितामहम् उपजग्मुः। ततो देवाः सर्वे, इन्द्रेण सह अग्निना च अग्रतः स्थिताः, भगवन्तं पितामहम् प्रणम्य, इदं वचनम् ऊचुः— “भगवन्, यः सेनापतिः त्वया पूर्वं नियुक्तः, सः स्वपत्नीसमेतः घोरं तपः आचरति। यत् कर्तव्यं लोकरक्षार्थं, तत् त्वया विधेयम्, धर्मज्ञ, त्वमेव अस्माकं परमा गतिः।” देवानां वचनम् श्रुत्वा, लोकपितामहः तान् अमरान् स्निग्धैः वाक्यैः प्राश्वासयत्, एवं चोवाच— “या हिमालयकन्यया उक्तं, सा वाणी पत्नीसहितानां प्राणिनां न शोभते; सा शुद्धा, सत्यवती, न संशयः। एषा दिव्या गङ्गा, यस्याम् अग्निना पुत्रः जनिष्यते, सः सेनापतिः सुराणाम् रिपुघातकः भविष्यति। हिमालयराजस्य ज्येष्ठा कन्या तं पुत्रं पूजयिष्यति; सः उमया अतीव मानितः भविष्यति, न संशयः।” एवं वचः श्रुत्वा, राघव, सर्वे देवाः कृतार्थाः, पितामहं प्रणम्य पूजयामासुः। ततः सर्वे देवाः, कैलासं रत्नमयम् अगच्छन्, तत्र पुत्रार्थम् अग्निं नियुक्तवन्तः। ऊचुः— “भगवन्, देवकार्यं सम्पादय; स्वतेजः गङ्गायाम् विमोचय, हिमालयकन्यायाम्।” अग्निः देवेषु प्रतिज्ञां कृत्वा, गङ्गाम् उपेत्य उवाच— “देवि, गर्भं धारय; एष देवेषु प्रियतमा कार्यः।” तस्याः वचः श्रुत्वा, सा दिव्यरूपा अभवत्; तस्याः महत्त्वं दृष्ट्वा, अग्नेः तेजः सर्वतः प्रसृतम्। ततः, राघवनन्दन, अग्निः तां देवीम् सर्वतः अभिषिञ्चत्; सर्वाः गङ्गायाः धाराः पूर्णाः अभवन्। तदा गङ्गा सर्वदेवान् उद्दिश्य उवाच— “भगवन्, त्वत्तः उत्पन्नं तेजः अहं धारयितुं न शक्ताऽस्मि।” तेन अग्निना दग्धा, मनसा चात्यर्थं विक्लवा, गङ्गा तदा अग्निना, सर्वहव्यम् आदायकेन, इदम् उक्ता— “अयं गर्भः अत्र, हिमालयपृष्ठे, स्थाप्यताम्।” अग्नेः वचः श्रुत्वा, गङ्गा तं दीप्तिमन्तं गर्भं विससर्ज। पावन, तस्याः धाराभ्यः सः महातेजाः गर्भः निष्क्रान्तः; तस्मात् दीप्तिमान् कनकसदृशः उत्पन्नः। तत् सुवर्णं, सूर्यसमप्रभं, पृथिवीं प्राप्तम्; अतुलं दीप्तिमन्तं रजतं च, तस्यात् तीक्ष्णत्वात् ताम्रं कृष्णायसञ्च अभवत्। तत्र तस्याः मलः सिसिसकः प्लवः च अभवत्; पृथिवीं प्राप्त्वा, विविधानि धातवः अभिवृद्धाः। तस्य गर्भस्य निक्षेपे, तेजसा युक्ते, सर्वं वनं पर्वतान्तरालं कनकमयं अभवत्। ततः प्रभृति, राघव, तत् स्थलम् ‘जातरूप’ इति विख्यातम्, अग्निसमप्रभम्; तत्र सर्वाणि तृणानि, वृक्षाः, लतानि, गुल्मानि च कनकमयानि अभवन्। ततः, देवाः इन्द्रवायुभिः सहिताः, कृतिकाभ्यः जातं शिशुम् पोषयितुं नियुक्तवन्तः। ताः कृतिकाः, उत्तमम् संकल्पम् कृत्वा, ऊचुः— “सः अस्माकं सर्वासां पुत्रः।” तदा देवाः सर्वे ऊचुः— “सः कार्तिकेयः इति ख्यातिं गमिष्यति; त्रिषु लोकेषु अस्माकं पुत्रः भविष्यति, न संशयः।” तासां वचः श्रुत्वा, तं दीप्तिमन्तं शिशुम्, यो गर्भधारात् निष्क्रान्तः, परमतेजसा स्नापयामासुः, स इव ज्वलनः अभवत्। देवाः तं स्कन्द इति नाम्ना चक्रुः, यतः सः स्कन्दः अभवत्; काकुत्स्थ, सः कार्तिकेयः, महाबाहुः, अग्निसमप्रभः। ततः, कृतिकानां उत्तमं क्षीरम् उत्पन्नम्; षड्भिः मुखैः, सः षण्णां स्तन्यं पपौ। एकस्मिन्नेव दिने, सः बालः, कोमलतनुः, स्वबलात् दानवसेनान् जितवान्। सर्वे अमराः, अग्निप्रमुखाः, तं महातेजसं, दिव्यसेनापतित्वे अभिषिच्य, सेनापतिं चक्रुः। एवं, राम, गङ्गायाः कथा, पुण्या च बालस्य जन्मकथा, तव सम्यक् आख्याताः। काकुत्स्थ, यो मनुष्यः कार्तिकेयभक्तः स्यात्, सः पुत्रपौत्रसम्पन्नः स्कन्दलोकं प्राप्नुयात्। एवं सप्तत्रिंशः सर्गः समाप्तः। अथाष्टात्रिंशः सर्गः आरभ्यते। एवं मधुरया कथया रामाय निवेदितायां, विश्वामित्रः पुनः काकुत्स्थं वाक्यम् अब्रवीत्— “वीर, अयोध्यायाः कश्चन राजा आसीत्, धर्मात्मा सगरः नाम, पुत्रकामः पुत्रहीनः। तस्य ज्येष्ठा पत्नी केशिनी नाम, विदर्भराजस्य कन्या, सती सत्यवादिनी चासीत्। द्वितीया पत्नी सुमतिः, सुपर्णस्य भगिन्याः, अरिष्टनेमेश्च कन्या। सगरः ताभ्यां पत्निभ्यां सहितः, हिमवत्पर्वतम् अगच्छत्, भृगुप्रस्रवणं शिखरम् उपेत्य तपः अचरत्। ततः शतसंवत्सरं व्यतीतम्, सत्यवदाम् ऋषीणां श्रेष्ठः भृगुः तेन तपसा तुष्टः, सगरं वरदानेन अनुगृहीतवान्।