इति कथायां सप्तत्रिंशत्तमे सर्गे श्रूयते— कदाचित् देवः तपः कुर्वन् आसीत्, तदा सर्वे देवाः इन्द्राग्निप्रमुखाः ब्रह्माणं प्रजापतिं समीपं गताः, स्वसेनायाः सेनापतिं प्राप्तुम् इच्छन्तः। ततः सर्वे देवाः, इन्द्रेण अग्निना च सह, भगवन्तं ब्रह्माणं प्रणम्य, इदं वचनम् ऊचुः— “भगवन्, यं त्वया पूर्वं सेनापतिं नियुक्तम्, सः स्वपत्नीसमेतः घोराणि तपांसि आचरति। यत् कर्तव्यं लोकार्थाय, तत् त्वं विधेहि, धर्मज्ञ, त्वमेव हि नः परमा गतिः।” देवानां वचः श्रुत्वा ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः अमृतान् प्रशम्य, सौम्यैः वाक्यैः तान् समाश्वास्य, एवमुवाच— “या गिरिसुतया उक्ता वाणी, सा पत्न्याः सहितानां प्राणिनां न युक्ता; सा निःसंशयं शुद्धा च सत्यं च। एषा दिव्या गङ्गा, यत्र अग्निः पुत्रं जनयिष्यति, सा सेनापतिं देवसेनायाः धारयिष्यति, यो रिपून् विनाशयिता। सः गिरिराजस्य ज्येष्ठा कन्या तं पुत्रं पूजयिष्यति; स उमया महता मान्यः भविष्यति, न संशयः।” एवं वचः श्रुत्वा, हे रघुनन्दन, सर्वे देवाः, कृतार्थाः, ब्रह्माणं प्रणम्य पूजां च अकुर्वन्। ततः सर्वे देवाः कैलासं रत्नमयं परमं गत्वा, पुत्रलाभार्थं अग्निं नियुक्तवन्तः। तत्र ऊचुः— “देव, एष कार्यं देवतानां कृते साधय; स्वतेजः गङ्गायां गिरिसुते विसृज।” देवतानां प्रतिज्ञां कृत्वा, अग्निः गङ्गां उपेत्य उवाच— “देवि, गर्भं धारय; एष देवतानां प्रियोऽर्थः।” तद्वचनं श्रुत्वा, सा दिव्यं रूपं धारयामास; तस्याः महिमानं दृष्ट्वा, अग्नितेजः सर्वतो व्यसृत। ततः, हे रघुनन्दन, अग्निः सर्वतः देवीम् अभिषिञ्चत्; सर्वाः गङ्गानद्यः पूर्णाः अभवन्। तदा गङ्गा सर्वदेवान् समभ्यभाषत— “देव, एतत् दह्यमानं तेजः मया धारयितुं न शक्यते।” अग्निना तेन दग्धा, मनसा च व्याकुला, गङ्गा तदा अग्निना, यः सर्वदेवहविर्भुक्, इत्युक्ता— “एष गर्भः हिमवतः शिखरे स्थाप्यताम्।” अग्निवचनात्, गङ्गा तं महातेजसं गर्भं विससर्ज। अथ, हे निष्पाप, स महातेजाः गर्भः तस्याः प्रवाहात् निस्सृतः; यत् तस्मात् जातं, तत् तप्तकाञ्चनसदृशं दीप्तिमान् आसीत्। तद् सुवर्णं सूर्यसंकाशं भूमौ प्राप्तम्; अतुलं रजतं, ताम्रं, कृष्णायसः अपि तस्य तीक्ष्णतया उत्पन्नम्। तत्र तस्याः मलः त्रपु सीसकं च अभवत्; भूमौ प्राप्ते, नानाविधानि धातवः वर्धिताः। गर्भे तस्मिन् स्थापिते, तेजसा युक्ते, सर्वं वनं पर्वतैः परिवृतं हेममयं जातम्। तस्मात् कालात्, हे राघव, तत् “जातरूपम्” इति ख्यातम्, अग्निसमप्रभं सुवर्णम्; तत्र सर्वे तृणवनस्पतयः लतानि गुल्माश्च हेममयाः अभवन्। ततः देवाः इन्द्रवायुप्रमुखाः कृत्तिकाभ्यः तं जातं शिशुं पालयितुं नियुक्तवन्तः। उत्तमं संकल्पं कृत्वा, कृत्तिकाः शिशवे स्तन्यदानाय समायुक्ताः, ऊचुः— “सः सर्वासां नः पुत्रः।” तदा देवाः ऊचुः— “सः कर्त्तिकेयः इति प्रसिद्धः भविष्यति; त्रिषु लोकेषु अस्माकं पुत्ररूपेण ख्यातिं गमिष्यति, न संशयः।” एवं वचनं श्रुत्वा, ते तम् अतितेजस्विनं, गर्भप्रवाहात् निष्क्रान्तं, परमया शोभया स्नापयामासुः, इव दीप्तमग्निम्। देवाः तं स्कन्द इति चक्रुः, यतः सः गर्भात् स्रुतः; काकुत्स्थ, सः कर्त्तिकेयः महाबाहुः अग्निसमप्रभः। ततः कृत्तिकानां उत्तमं पयः अभवत्; षडाननः सः षष्ठन्यं स्तन्यं पपौ। एकस्मिन्नेव दिने स्तन्यं पीत्वा, कोमलतनुः सः महाबलः स्वबलात् दानवसेनान् विजिग्ये। तदा अमराः अग्निप्रमुखाः तम् अतिशोभनं देवसेनानां सेनापतिं अभिषिच्य नियुक्तवन्तः। एवं राघव, गङ्गायाः चरितं पुण्यं बालस्य च जन्म शुभं विस्तरेण मया कथितम्। काकुत्स्थ, यो नरः पृथिव्यां कर्त्तिकेयभक्तः, सः पुत्रपौत्रसमन्वितः स्कन्दलोकं प्राप्नोति। इति श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे आदिकाव्ये बालकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः समाप्तः। अष्टात्रिंशः सर्गः आरभ्यते। एवं मधुरं चरितं रामाय कथयित्वा, विश्वामित्रः पुनः काकुत्स्थं इदं वचनम् अब्रवीत्— “वीर, अयोध्यायाः कश्चन राजा आसीत्, धर्मात्मा सगरः नाम, पुत्रकामः अपुत्रः च आसीत्। राम, सगरस्य ज्येष्ठा पत्नी केशिनी नाम, विदर्भराजस्य कन्या, साध्वी सत्यव्रता च आसीत्। सगरस्य द्वितीया पत्नी सुमति, सुपर्णस्य भगिनी, अरिष्टनेमेः कन्या च आसीत्। ताभ्यां सह सगरः महातपाः, हिमवतः भृगुप्रस्रवणं शिखरं गत्वा, तपः अकरोत्।