रामस्य प्रियायाः सीतायाः अन्वेषणे वानराः दुःखिताः सन्तः जटायुषः भ्रातरं सम्पातिं उपगच्छन्ति स्म। तत्र रामः वानरैः सह सम्पातिं पृष्टवान्—“यदि मया उक्तं जटायुषः भ्रातुः विषये त्वया श्रुतं, तर्हि यदि जानासि तस्य राक्षसस्य निवासस्थानं वद। स रावणः, राक्षसानां पापतमः, सन्निकृष्टो वा दूरस्थो वा, यदि त्वं जानासि, तदपि वद।” एवं पृष्टे सम्पातिः, जटायुषः ज्येष्ठः भ्राता, महाबलसम्पन्नः, स्वयमेव वानरान् हर्षयन्, स्वयम् अनुकूलानि वाक्यानि प्रोवाच—“अहं जटायुना सह जातः, किं तु ज्वलितपक्षः, शक्तिहीनः च, हे वानराः! किन्तु वचनेनैव रामस्य परं साहाय्यं दास्यामि। अहं वरुणस्य लोकान् जानामि, विष्णोः त्रिणि पादविक्रमाणि अपि; सुरासुरयुद्धानि, अमृतमन्थनं च अपि जानामि। रामस्य यत् कार्यं कर्तव्यं, तत् मया प्रथमतः कर्तव्यम्, किन्तु वृद्धत्वेन मम तेजः हृतम्, प्राणाश्च दुर्बलाः। युवती काचित् रूपसम्पन्ना, सर्वाभरणभूषिता, मया दृष्टा, तां दुष्टेन रावणेन ह्रियन्तीं अपश्यम्। सा रावणेन अपहृता, ‘राम! राम!’ ‘लक्ष्मण!’ इति विलपन्ती, शोभनाङ्गी, भूषणानि विसृज्य, अङ्गानि च कम्पयन्ती। तस्याः उत्तमं पाटलं वस्त्रं, शैलाग्रे सूर्यप्रभं यथा, तस्य तिमिरराक्षसस्य अङ्गे विद्युत् इव मेघे शोभते स्म। रामस्य नामोच्चारणात् अहं तां सीतां इति मन्ये। शृणुत, तस्य राक्षसस्य निवासस्थानं वर्णयामि। रावणः, विश्रवसः पुत्रः, वैश्रवणस्य भ्राता, लङ्कानामके पुरे वसति। सागरस्य मध्ये अस्मिन्नेव द्वीपे, शतयोजनपर्यन्ते, विश्वकर्मणा निर्मिता शोभना लङ्का नगरी स्थिताऽस्ति। सा जाम्बूनदस्वर्णद्वारैः, सुवर्णमण्डपैः, सुवर्णवर्णैश्च महाप्रासादैः भूषिता। सा महाप्राकारैः सूर्यसमप्रभैः परिवृता, तत्र दुःखिता वैदेही पाटलवस्त्रधारिणी वसति। रावणस्य अन्तरपुरे, राक्षसीभिः रक्षिताऽसौ मिथिलेश्वरी जनककन्या दृष्टव्या। लङ्कायां, सर्वतः सागरेण रक्ष्यमाणायाम्, सागरस्य पारं शतयोजनम् अतिक्रम्य, दक्षिणतटे रावणः द्रष्टव्यः। तत्र शीघ्रं गच्छत, वानराः। मम ज्ञानदृष्ट्या अहं पश्यामि—युष्माकं गत्वा पुनः आगमनं भविष्यति। प्रथमः मार्गः कुलिङ्गादीनां धान्यजीविनां, द्वितीयः दृढाहारभक्षिणां फलाशिनां च, तृतीयं भासाः प्रयान्ति, चतुर्थं क्रौञ्चाः कुररैः सह। श्येनाः चतुर्थं, गृध्राः पञ्चमं पन्थानं यान्ति, ये बलवतः, तेजस्विनः, रूपवन्तः, युवानः च। षष्ठः पन्थाः हंसानां, गरुडस्य श्रेष्ठगमनं; अस्माकं वंशः गरुडात् आरभ्यते, हे वानरश्रेष्ठाः। किञ्च, पापकर्म कृतं येन मांसभक्षिणः अभवाम; तदेव रिपुं मया प्रतिपादयितव्यं, यत् भ्रात्रा कृते जातम्। अत्र स्थितः अहं रावणं च जानकीं च पश्यामि; दिव्यदृष्टिं गरुडसमां शक्तिं च अस्माकं अस्ति। तस्मात् पोषणेन, तेजसा, स्वभावेन च, वयम् शतयोजनात् अधिकं दूरं नित्यं पश्यामः। अस्माकं जीविकायाः धर्मः दूरदर्शित्वं; वीराणां जीविका वृक्षमूलनिबद्धा। लवणाम्भोधेः परं पारगमनाय उपायः चिन्त्यताम्; वैदेहीं सम्प्राप्य, सफलाः पुनः प्रत्यागच्छथ। अहं युष्मान् वरुणालयं सागरं प्रति नेतुम् इच्छामि; भ्रात्रे दिवंगते महात्मने जलं दास्यामि।” एवं सम्पातिं वचनं कृत्वा, वानराः तं ज्वलितपक्षं सागरतीरं प्रति निनयुः। तत्र तम् पक्षिराजं तस्मिन्नेव स्थले स्थाप्य, वानराः हृष्टाः अभवन्, प्राप्तवृत्तान्ताः। एतस्मिन्नन्तरे नवमपञ्चाशदधिकचत्वारिंशत्तमः सर्गः आरभ्यते। तदा गृध्रराजस्य तदमृतोपमं वचनं श्रुत्वा, वानरश्रेष्ठाः हर्षिताः वाक्यम् ऊचुः। जाम्बवान् वानरश्रेष्ठः सर्वैः वानरैः सह शीघ्रं भूमेरुत्थाय गृध्रराजं सम्बोधितवान्—“कुत्र सीता? केन दृष्टा? का मैथिली हृता? सर्वं विस्तरेण कथय, च वनवासिनां मार्गदर्शकः भव।” “कः तु दशरथात्मजस्य बाणानां प्राभवम् अवगच्छति, ये लक्ष्मणेन स्वयमेव वज्रसन्निभा विसृष्टाः?” स गृध्रराजः, सीतावृत्तान्तसंपन्नान् वानरान् सान्त्वयन्, हृष्टमनाः वचनमिदं प्रोवाच—“शृणुत, कथं मया वैदेह्याः हरणं श्रुतं, केन मम उक्तं, सा च विशाललोचना कुत्र स्थितेति। अहं वृद्धः, चिरकालं गिरिदुर्गे निपतितः, योजनेयोजनपरिमिते, शक्तिहीनः, तेजोहीनः च। मम पुत्रः सुपार्श्वो नाम, पक्षिणां श्रेष्ठः, स मां यथाकालं आहारैः पालयति, मम स्थितौ। गन्धर्वाः कामरूपिणः, सर्पाः क्रोधे तीव्राः, पशुषु भीतिर्दारुणा; अतः अस्माकं क्षुधा अपि तीव्रा। कदाचित् अहं क्षुधार्तः आहारलोलुपः अभवम्, तदा मम पुत्रः, यो मांसं न भक्षयति, सायं समये मम समीपं आगतः।