यदा काकुत्स्थः कोपं यास्यति, सुग्रीवश्च लक्ष्मणेन सह, तदा वयं सर्वेऽत्रागताः जीवनस्यापि नाशां लभेमहि इति वानराः विषण्णचित्ताः समाचुक्रुशुः। तदानीं तेषां दुःखशब्दैः संबोधितः, जीवनाशां त्यक्त्वा स्थितानां वानराणां मध्ये, महाशब्दो गृध्रः अश्रुपूर्णलोचनः प्रत्युवाच। वानराः, मम भ्राता कनिष्ठो नाम्ना जटायुः, यं यूयं बलिनाऽरावणेन युद्धे हतं इति उक्तवन्तः। वृद्धत्वेन च पक्षच्छेदेन च, तस्य निधनं श्रोतुमपि मया सह्यं जातम्, यतः अद्य मम सामर्थ्यं भ्रातृवैरस्य प्रत्युपकाराय नास्ति। कदाचित् वज्रघ्नस्य वधानन्तरं, विजयं कामयमानौ अहं च स भ्राता च, तेजसा दीप्तं सूर्यं प्रति गतौ। आकाशमार्गं तीव्रवेगेन आच्छाद्य, स्वर्गाय प्रयातवन्तौ; मध्यं सूर्यस्य प्राप्तवन्तौ, तदा जटायुः शिथिलः अभवत्। भ्रातरं सूर्यरश्मिभिर्दग्धं दृष्ट्वा, अहं स्नेहवशात् पक्षाभ्यां तं छादितवान्। पक्षा दग्धाः सञ्जाताः, अहं विंध्यपर्वते पतितः, हे वानरश्रेष्ठाः, अत्र वसन् भ्रातुः काचिदपि वार्ता न श्रुतवान्। एवं सम्पातिना भ्रात्रा जटायुः संबोधितः, तदा अङ्गदः बुद्धिमान् राजपुत्रः प्रत्युवाच— यदि त्वया जटायुषः भ्रातुः यदुक्तं मया श्रुतं तद्विज्ञायते, तर्हि तस्य राक्षसस्य निवासस्थानं यदि ज्ञायते, तद्वद। स रावणः, राक्षसानां पापतमः, सन्निकृष्टो वा दूरस्थो वा, यदि त्वं जानासि, तद्वद। तदा जटायुषः ज्येष्ठः भ्राता, महाबलसम्पन्नः सम्पातिः, वानरान् हर्षयन् स्वयमुपयुक्तं वाक्यं प्रोक्तवान्— अहं दग्धपक्षः गृध्रः, बलहीनः, हे वानराः, तथापि वचनेनैव रामस्य परमं साहाय्यं दास्यामि। अहं वरुणस्य लोकान् जानामि, विष्णोः त्रिणि पादविक्रमाणि अपि जानामि; देवानां दानवानां च युद्धानि, अमृतमथनं च अहं वेद। यत्किञ्चिद् रामस्य कार्यं कर्तव्यमस्ति, तत् प्रथमं मया कर्तव्यम्; किन्तु वृद्धत्वेन मम तेजो नष्टं, प्राणाः च दुर्बलाः। काचन युवती, सर्वाभरणभूषिता, सुन्दरी, मया दृष्टा, या दुष्टेन रावणेन ह्रियमाणा आसीत्। सा 'राम! राम!' 'लक्ष्मण!' इति क्रोशन्ती, प्रभया युक्ता, भूषणानि विसृज्य, अंगानि कम्पयन्ती दृष्टा। सा शुभ्रा पीतवाससा, शैलशिखरस्थसूर्यसमप्रभा, तमसि राक्षसे विद्युतिव नीलमेघे शोभते। रामस्य नामस्मरणात् तां सीताम् इति मे निश्चितम्; इदानीं तस्य राक्षसस्य निवासस्थानं शृणुध्वम्। रावणः, विश्रवसः पुत्रः, वैश्रवणस्य भ्राता, लङ्कानगरे निवसति। सागरमध्यस्थे द्वीपे, शतयोजनविस्तीर्णे, विश्वकर्मणा निर्मिते शोभनपुर्यां लङ्कायाम्। तत्र जाम्बूनदस्वर्णद्वारैः, सुवर्णमण्डपैः, सुवर्णप्रासादैश्च भूषिता नगरी अस्ति। सौर्यतेजसा दीप्तया महाप्राकारपरिक्षिप्तया नगरे, वैदेही दुःखिता, पीतवाससा, तत्र वसति। रावणस्य अन्तःपुरे, राक्षसीभिः सुप्रतिरक्षिता, जनकस्य पुत्री मैथिली द्रष्टव्या। लङ्कायां, सर्वतः सागररक्षिता, शतयोजनपर्यन्ते समुद्रतीरे, दक्षिणे तटे प्राप्ते, रावणः द्रष्टव्यः; तत्र शीघ्रं प्रयात, हे वानराः। मम दिव्यदृष्ट्या पश्यामि युष्मान् गच्छन्तः पुनरागच्छन्ति; प्रथमं मार्गं किल किलिङ्गादयः धान्यभक्षका यान्ति। द्वितीयं फलभक्षका बलवन्तश्च यान्ति; तृतीयं भासाः, चौर्थं क्रौञ्चाः कुरराश्च; चतुर्थं श्येनाः, पञ्चमं गृध्राः, ये बलतेजःरूपयौवनसम्पन्नाः। षष्ठं मार्गं हंसाः, परमं गरुडगमनं; गरुडात् अस्माकं वंशः, हे वानरश्रेष्ठाः। दोषयुक्तं कर्म कृतं येन मांसभक्षका अभवाम; तद्वैरं मया भ्रात्रा कृतं प्रत्युपकर्तव्यम्। अत्र स्थितः अहं रावणं च जानकीं च पश्यामि; अस्माकं अपि दिव्यदृष्टिः गरुडतेजश्च अस्ति। तस्मात्, आहारबलेन स्वभावेन च, वयं शतयोजनात् अधिकं पश्यामः, हे वानराः। अस्माकं जीविकानियमः दूरदर्शित्वे स्थितः; वीराणां वृत्तिः वृक्षमूलनिष्ठिता। लवणोदकस्य पारं प्राप्तुं किञ्चिदुपायं विचिन्तयन्तु; वैदेहीं प्राप्त्वा, साधितार्थाः पुनरागमिष्यथ। अहं वः वरुणालयं समुद्रं प्रति नेतुमिच्छामि; भ्रातुः स्वर्गस्थस्य महात्मनः तर्पणं दास्यामि। एवं स गृध्रः महाबलः, वानरैः सागरतीरं प्रति नीतः, तत्र भ्रात्रे तर्पणं कृत्वा, वानराः तं पुनः तस्मिन्स्थाने निन्युः। ततः, विहगपतिं सम्पातिं वार्तालाभेन हृष्टाः वानराः सन्तुष्टाः अभवन्। इति श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिये आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः।