संपातिना, जनस्थाननिवासिनः भ्रातुः जटायुषः तथा दशरथस्य—यस्य सखा सः आसीत्—वृत्तान्तः पृष्टः। सः उवाच—रामः, ज्येष्ठः प्रियः पुत्रः, वृद्धजनानां प्रियः, तस्य कारणेन मम पक्षौ सूर्यरश्मिभिः दग्धौ, अतः अहं न शक्नोमि उड्डयितुम्; अहं इच्छामि, हे रिपुघ्नाः, अस्मात् पर्वतस्य अवरोक्तुम्। एवमुक्ते, वाल्मीकिमुनेः श्रीरामायणे, किष्किन्धाकाण्डे सप्तपञ्चाशत्तमः सर्गः श्राव्यः। तत्र, दुःखेन विकलितं तस्य शब्दं श्रुत्वा, कपिवीराः तस्य वचनानि न अज्ञापयन्, तस्य कर्मणः कारणात् संदेहं चक्रुः। कपयः, उपवासाय उपविश्य, गृध्रं दृष्ट्वा, मनसि निश्चितवन्तः—'सर्वान् अस्मान् भक्षयिष्यति इति।' यदि वयं उपविष्टाः तत्र, सः अस्मान् न भक्षयति, तर्हि अस्माकं कार्यं सिद्ध्यति, शीघ्रं च सफलतां प्राप्स्यामः। एवं सर्वे कपिश्रेष्ठाः निश्चित्य, अङ्गदः पर्वतशिखरात् अवतीर्य गृध्रं सम्बोध्य उवाच—"मम पूर्वजः बलवान् कपिराजः ऋक्षराजः नाम, तस्य द्वौ धर्मात्मनौ पुत्रौ। सुग्रीवः च वाली च, उभौ महाबलौ; वाली मम पिता, कर्मभिः प्रसिद्धः। समग्रस्य जगतः राजा, महारथः, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः रामः, दशरथस्य पुत्रः, दण्डकारण्यं प्रविष्टः। सः भ्रात्रा लक्ष्मणेन सीतया च, पितुः वचने स्थितः, धर्ममार्गे स्थितः। तस्य भार्या रावणेन बलात् जनस्थानात् हृता; रामस्य पितुः सखा गृध्रराजः जटायुः आसीत्। सः सीतां, विदेहराजकन्यां, आकाशे नीयमानां दृष्ट्वा, रावणं रथेभ्यः पतितं कृत्वा, मैथिलीं च स्थापयित्वा, वृद्धः श्रान्तश्च, रावणेन युद्धे निहतः। एवं सः गृध्रः बलिना रावणेन हतः, रामेण पूजितः, परमां गतिं प्राप्तः। ततः रामः मम मातुलं सुग्रीवं सखायं कृत्वा, तेन मम पितरं हत्वा। मम पितुः सुग्रीवं मन्त्रिभिः सह बद्ध्वा, रामेण वाली हतः, सुग्रीवः स्थापितः। एवं सः राज्ये प्रतिष्ठितः सुग्रीवः कपीनां नाथः अभवत्; तेन वयं कपिश्रेष्ठाः प्रेषिताः। रामेण प्रेषिताः वयं सर्वत्र अन्वेषणं कृत्वा, न सीतां दृष्टवन्तः, यथा निशि सूर्यरश्मिं न पश्यति। दण्डकारण्यं सम्यग्विचार्य, अज्ञानतः भूमौ विवृतं गुहां प्रविष्टाः। मयासिद्धेन निर्मितां तां गुहां प्रविश्य, राज्ञा निर्दिष्टः कालः अपि अतीतः। सर्वे वयं कपिराजाज्ञया नियोजिताः, कालातिवृत्त्य भयात् उपवासं कृतवन्तः। यदि काकुत्स्थः क्रुद्धः स्यात्, सुग्रीवः लक्ष्मणेन सह अपि, तर्हि अस्माकं जीविते न काचिदाशा अस्ति।" एवमत्र, वाल्मीकिरामायणे अष्टपञ्चाशत्तमः सर्गः श्राव्यः। तत्र, कपिभिः प्राणत्यागनिश्चितैः दुःखितैः एवमुक्तः, गृध्रः अश्रुपूर्णलोचनः, स्वरेण निनादयन् कपीन् प्रत्युवाच। "मम अनुजः, हे कपयः, जटायुः नाम, यं बलिना रावणेन युद्धे निहतम् इति युष्माभिः उक्तम्। वृद्धत्वेन चापक्षत्वेन च, तस्य श्रवणमपि मया सहनं कृतम्; अद्य मम बलं नास्ति, शत्रुद्वेषस्य प्रतिकर्तुम्। कदाचित् वृत्रहत्यायां, विजयकाम्यया, अहं च स च, तेजस्विनं सूर्यं रश्मिभिः सुसंयुक्तं प्रति गतवन्तौ। आकाशमार्गं वेगपूर्वकं व्याप्य, दिवं प्रति उड्डयाव; सूर्यस्य मध्यभागं प्राप्ते, जटायुः क्लान्तः। भ्रातरं सूर्यरश्मिभिः दग्धं दृष्ट्वा, स्नेहेन अहं तं पक्षाभ्यां छादितवान्। तदा मम अपि पक्षौ दग्धौ, विंध्यपर्वते पतितः, हे कपिश्रेष्ठाः; अत्र वसन्, भ्रातुः किमपि वार्तां न ज्ञातवान्।" एवं जटायुषा भ्रात्रा संबोधितः सम्पातिः स्थितः, तदा अङ्गदः प्राज्ञः प्रत्युवाच—"यदि मया उक्तं जटायुषः भ्रातुः वृत्तान्तं श्रुतवान्, तर्हि यदि जानासि, तस्य राक्षसस्य निवासस्थानं वद। स रावणः, अल्पदृष्टिः, राक्षसानां अधमः, सन्निकृष्टो वा दूरस्थो वा, यदि जानासि, वद।" तदा जटायुषः ज्येष्ठभ्राता, महाबलः सम्पातिः, स्वयमुपयुक्तानि वचनानि कपीन् हर्षयन् उवाच—"अहम् अपक्षो गृध्रः, बलहीनः, हे कपयः; तथापि वचनेनैव रामस्य परं साहाय्यं करिष्यामि। वरुणस्य लोकान् जानामि, विष्णोः त्रिविक्रमं च; सुरासुरयुद्धानि, अमृतमथनं च जानामि। यत् किमपि रामस्य कार्यं कर्तव्यम्, तत् मया पूर्वं कर्तव्यम्; किन्तु मम वीर्यं वृद्धत्वेन हृतम्, प्राणाश्च दुर्बलाः।" "रूपसम्पन्ना, सर्वाभरणभूषिता, कन्या मया दृष्टा, दुष्टेन रावणेन नीयमाना। सा 'राम! राम!' 'लक्ष्मण!' इति रुदती, भूषणानि च उत्सृज्य, अङ्गानि च कम्पयन्ती। तस्याः उत्तरीयम्, पर्वताग्रे सूर्यरश्मिवत् दीप्तिमान्, तस्मिन् कृष्णे राक्षसे विद्युद् घन इव शोभते।