रामः लक्ष्मणेन सह सीतया वनं प्रविष्टवान्, तत्र चिरकालं निवसन्। तत्र एव राघवः बाणेन वालीमपि हत्वा धर्ममार्गे स्थितः। तदा रामस्य रोषेण सर्वे राक्षसाः विनाशं प्राप्ताः, कैकेय्याः वरदानप्रसङ्गात् च स एव विपर्यासः अभवत्। एतेषु घटनासु, वानराः दुःखपूर्णं संवादं कुर्वन्तः, भूमौ पतिताः दृष्ट्वा, महात्मा गृध्रराजः सम्पातिः, हृदि महता शोकवेगेन कम्पमानः, करुणया स्वरं प्रकटयन् इदं वचनमब्रवीत्। अङ्गदस्य मुखात् उक्तानि तानि दुःखदानी वचनानि श्रुत्वा, तीक्ष्णचूडः, घोरस्वरः सम्पातिः, इदं वचनमुवाच—"कः एषः मम भ्रातुः जटायुषः, प्राणेभ्यः अपि प्रियस्य, निधनं उच्चारयति, येन मे हृदयं कम्पितम्? कथं राक्षसस्य गृध्रस्य च जनस्थानस्थे युद्धं जातम्? अद्यैव चिरकालानन्तरं भ्रातुः नाम श्रुतवान्। युवाभ्यां, यः धर्मात्मा वीर्यशाली च, ममायं गिरिदुर्गात् अधः नेतुं मम इच्छा। दीर्घकालेन अस्य आख्यानेन तुष्टः अस्मि; तस्य विनाशस्य वृत्तान्तं श्रोतुमिच्छामि, हे वानरश्रेष्ठ। मम भ्राता जटायुः जनस्थाने निवसन्, तस्य च मित्रं दशरथः कच्चित् कुशलम्? यस्य प्रियः ज्येष्ठः पुत्रः रामः, बन्धुषु प्रियः, तस्य कृते, सूर्यरश्मिभिः दग्धपक्षत्वात् अहं न शक्नोमि पतन्तुं; अतः, हे रिपुघ्नाः, इमं गिरिं त्यक्तुमिच्छामि।" एवं कीशकिंधान्तर्गते वाल्मीकीय रामायणे सप्तपञ्चाशः सर्गः श्राव्यः। सम्पातेः शोकाकुलं स्वरमपि श्रुत्वा, वानरयूथपाः तस्य वचनं न विश्वसन्, तस्य क्रियासु संशयं कृत्वा। सम्पातिं पश्यन्तः, उपवेशनाय उपविष्टाः वानराः निश्चितवन्तः—"सर्वान्नः खादिष्यति सः। यदि वयं उपविष्टाः उपवासं कुर्मः, सः न खादति चेत्, कार्यं सिद्धं भविष्यति, शीघ्रमेव च जयः लभ्यते।" एवं सर्वे वानरयूथपाः निश्चयं कृत्वा, अङ्गदः गिरिशिखरात् अवतीर्य गृध्रं सम्बोधितवान्। "ऋक्षराजः नाम बलवान् वानरराजः आसीत्, स एव मम पूर्वजः; तस्य द्वौ धर्मात्मनौ पुत्रौ—सुग्रीवः च वाली च। वाली मम पिता, कर्मभिः लोके प्रसिद्धः। इक्ष्वाकुवंशजः, महाबाहुः, सर्वलोकस्य राजा रामः दशरथस्य पुत्रः दण्डकवनं प्रविष्टवान्। लक्ष्मणेन सीतया च सह, पितुः वचनं पालयन् धर्मपथे स्थितः। तस्य भार्या रावणेन बलात् जनस्थानात् हृता। रामस्य पितुः सखा गृध्रराजः जटायुः आसीत्। सः सीतां, विदेहराजस्य पुत्रीं, आकाशे नीयमानां दृष्टवान्; रावणस्य रथमपि नष्टं कृत्वा, मैथिलीं भूमौ स्थाप्य, सः वृद्धः श्रान्तः च रावणेन युद्धे निहतः। एवं सः गृध्रः रावणबलात् हतः, रामेण पूजितः, परमां गतिं प्राप्तः। ततः रामः मम मातुलं सुग्रीवं सखायं कृत्वा, मम पितरं हत्वा, सुग्रीवं राज्ये प्रतिष्ठापितवान्। मम पिता सुग्रीवं मन्त्रिभिः सह बद्ध्वा स्थितवान्; ततः रामेण वाली हतः, सुग्रीवः अभिषिक्तः। सुग्रीवः एव राज्ये प्रतिष्ठितः, वानरयूथपान् सर्वत्र प्रेषितवान्। रामेण प्रेरिताः वयम् सर्वत्र सीतायाः अन्वेषणं कृत्वा अपि न दृष्टवन्तः, यथा रात्रौ सूर्यरश्मिं न पश्येत्। दण्डकवनं सम्यक् अन्वेष्य, अनवधानतया भूमौ विवृतायां गुहायाम् प्रविष्टाः। मयेन निर्मितां तां गुहां प्रविश्य, तत्र राजा निर्दिष्टमासः व्यतीतः। वयं सर्वे, राजाज्ञां पालयन्तः, समयं अतिक्रम्य, भीताः उपवासं कृतवन्तः। यदि काकुत्स्थः कोपं कुर्यात्, सुग्रीवः लक्ष्मणः च, वयं सर्वे जीविताशां न पश्यामः।" एवं अष्टपञ्चाशः सर्गः श्राव्यः। वानरैः जीविताशां त्यक्त्वा शोकपूर्णैः उक्तः सम्पातिः अश्रुपूर्णलोचनः, उच्चस्वरेण प्रत्युवाच—"मम भ्राता जटायुः नाम, यं यूयं रावणेन युद्धे हतं उक्तवन्तः। वृद्धत्वात् च दग्धपक्षत्वात्, तद्वचनं सहनं मया कृतम्; अद्य मम बलं नास्ति, भ्रातुः रिपुम् न हन्याम्। पूर्वं, वृत्रवधात् अनन्तरं, विजयं कामयमानौ, अहम् अपि भ्राता च, तेजस्विनं सूर्यं प्रति गतवन्तौ। आकाशमार्गं वेगपूर्वकं व्याप्य, दिवं प्रति उड्डीय, मध्यसूर्ये प्राप्ते, जटायुः क्षीणबलः अभवत्। तम् सूर्यरश्मिभिः दग्धं दृष्ट्वा, स्नेहेन व्याकुलः अहम्, तं पक्षा आच्छाद्य रक्षितवान्। मम पक्षौ दग्धौ, विन्ध्यगिरौ पतितः, अत्र वानरश्रेष्ठ, वसन् भ्रातुः वृत्तान्तं न जानामि।" एवं सम्पातिना उक्ते, प्राज्ञः अङ्गदः प्रत्युवाच—"यदि त्वं जटायुषः भ्रातुः वृत्तान्तं श्रुतवान्, तर्हि राक्षसस्य वासस्थानं यदि जानासि, तद् ब्रूहि।