तदा स पक्षिराजः मृगयाशां समन्वितः कपीन् निरीक्ष्य प्रोवाच—"ये केचन मृताः कपयः, तान् एकैकशः खादिष्यामि।" तस्य वचनं श्रुत्वा, तदन्नलोलुपस्य पक्षिणः, अङ्गदः महतीं व्यथां प्राप्य हनूमन्तं वाक्यमुवाच—"पश्य, सीतायाः भाग्येन यम एवायं स्वयमेव कपीनां विनाशाय प्राप्तः। न रामस्य कार्यं सम्पादितं, न च राजाज्ञा पूर्णा; अचिन्तितं दुःखमिदं कपिभिः अज्ञातपूर्वमुपस्थितम्। वैदेह्याः प्रियतया जटायुः पक्षिराजः कृत्यं कृतवान्; तत्र यद् अस्माभिः श्रुतं तत् सम्यक् निवेदितम्। एवमेव सर्वे प्राणिनोऽपि, पशुरूपेण जाताः, रामप्रियं कर्तुम् आत्मानं त्यजन्ति यथा वयम्। स्नेहकारुण्यबलेन परस्परं सहाय्यं कुर्वन्ति; तस्मात् सेवायै स्वजीवनं त्यजन्ति। धर्मज्ञो जटायुः रामप्रियं कृतवान्; रामकार्यार्थं वयमपि क्लान्ताः प्राणान् त्यक्तवन्तः। अरण्यं प्रविष्टाः स्म, मैथिलीं न पश्यामः; स तु पक्षिराजो धन्यः, यः रावणेन समरे हतः, सुग्रीवभीतेः विमुक्तः, परमां गतिम् आप्तवान्। जटायुषः च दशरथस्य च नाशेन, वैदेह्याः च हरणेन, कपयः संशयं प्राप्तवन्तः। रामलक्ष्मणयोः सीतया सह वनवासः, रामबाणेन वालिनः वधः, राक्षसानां च रामकोपेन नाशः, कैकेय्याः वरदाननिमित्तं चायं विपर्यासः जातः।" एवं दुःखितवचनं भाषमाणं, भूमौ पतितान् कपीन् दृष्ट्वा, स पक्षिराजः महात्मा, मनसा विक्लवः, करुणं वाक्यमुवाच—"कः एष मम भ्रातुः जटायुषः, यः प्राणात् प्रियः, निधनं घोषयति, हृदयं कम्पयन्? कथं जनस्थानमध्ये राक्षसस्य पक्षिणश्च युद्धमभवत्? अद्यैव चिरात् भ्रातुः नाम श्रुतम्। अहं त्वया, कनिष्ठेन, गुणिना, शौर्यश्लाघ्येन, अस्माद् गिरिदुर्गात् नेयः इच्छामि। दीर्घकालानन्तरं तव कथा श्रुत्वा तुष्टः अस्मि; तस्य नाशं श्रोतुम् इच्छामि, हे श्रेष्ठकपे। मद्भ्रातुः जटायुषः, यः जनस्थाने निवसति, मित्रस्य च दशरथस्य—कथमस्ति सः? यस्य रामः ज्येष्ठपुत्रः, वृद्धजनप्रियः, तादृशः; सूर्यरश्मिभिः मे पक्षौ दग्धौ, न शक्नोमि पतितुं; अहं, हे रिपुघ्नाः, अस्मात् पर्वतात् अवरोक्तुम् इच्छामि।" एवं कीर्तिते सप्तपञ्चाशत्तमे सर्गे श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, सर्गः श्रोतव्यः। तस्याः शोकविह्वलायाः वाचः श्रुत्वा, कपिसैन्यपतयः तस्य वचनेन न विश्वसन्, तस्य कर्मणा संशयं प्राप्नुवन्। तं पक्षिणं दृष्ट्वा, उपवासाय निषण्णाः कपयः, कठोरनिश्चयं कृतवन्तः—"यद्यस्मान् उपविशतः न खादति, तर्हि कार्यं साधितं, शीघ्रं च फलम् अवाप्स्यामः।" ततः सर्वे कपिप्रवराः निर्णयं कृत्वा, अङ्गदः गिरिशिखरात् अवतीर्य तं पक्षिणं सम्बोध्य उवाच—"ऋक्षराजो नाम वीर्यवान् कपिराजः आसीत्; स मे पूर्वजः, पक्षिन्, तस्य द्वौ धर्मात्मनौ पुत्रौ। सुग्रीवः च वालिः च, तौ महाबलौ; वालिः मे पिता, सः कर्मणा लोके ख्यातिम् आप्तवान्। सर्वलोकपतिः, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, महारथः रामो दशरथात्मजः दण्डकारण्यं प्रविष्टः। भ्रात्रा लक्ष्मणेन सीतया च सह, पितुः आज्ञया धर्ममार्गं अन्वगच्छत्। तस्य भार्या रावणेन बलात् जनस्थानात् हृता; तस्य पितुः सखाः जटायुः पक्षिराजः। स वैदेहीं आकाशमार्गे नीयमानां दृष्ट्वा, रावणस्य रथं भग्न्वा मैथिलीं भूमौ स्थाप्य, वृद्धः क्लान्तः रावणेन समरे हतः। एवं स पक्षिराजः बलिनां रावणेन निहतः; रामेण पूजितः, परमां गतिम् आप्तः। ततः रामः मम पित्र्यसखं सुग्रीवं सख्यं चकार; तेन मम पितरं हत्वा। मम पिता सुग्रीवं मन्त्रिभिः सह बद्धवान्; ततः रामेण वालिः हतः, सुग्रीवः स्थापितः। तेन राज्ये प्रतिष्ठाप्य, सुग्रीवः कपिराजः अभवत्; तेन वयं कपिप्रवराः प्रेषिताः। एवं रामेण प्रेषिताः वयं सर्वत्र विचिन्वन्तः, सीतां न दृष्टवन्तः, यथा रात्रौ सूर्यरश्मिं न पश्यति। दण्डकारण्यं सम्यक् अन्वेष्य, अनवधानात् भूमौ विवृतं गुहां प्रविष्टवन्तः। मयामायया निर्मितां तां गुहां अनुसृत्य प्रविष्टाः स्म; तत्र राजा निर्दिष्टमासः व्यतीतः। वयं सर्वे राजाज्ञया व्रतानुगाः, कालनातिक्रमात्, भीत्या उपवासं आश्रितवन्तः। यदि काकुत्स्थः कोपं यास्यति, सुग्रीवः लक्ष्मणः च अपि, तर्हि अस्माभिः आगतानां जीविते न कापि आशा।" एवं सन्दर्भे, कपीनां दुःखं, पक्षिराजस्य शोकः, अङ्गदस्य विवेकः च, सर्वं सम्यक् प्रवृत्तम्।