एवं तु तत्र स्थितेषु वानरयूथपेषु, स महाविहङ्गः स्वकं भाग्यं स्मरन् विचिन्तयामास—"नूनं हि पुरुषः स्वकृतभाग्यवशेनैव लोके नियोज्यते; यथा चैतदन्नं मम दीर्घकालानन्तरं प्राप्तम्।" स तु विहङ्गो लोभवशाद् वानरान् निरीक्ष्य, "मृतान् वानरान् एकैकशः खादिष्यामि," इति वदन् तान् अपश्यत्। तस्य विहङ्गस्य तद्वचनं श्रुत्वा, अन्नलोलुपस्य, अङ्गदः दुःखेन पीडितः हनूमन्तम् इत्येवमुवाच—"पश्य, सीतायाः भाग्येनैव यमः स्वयं वानरविनाशायात्र आगतः। न रामस्य कार्यं सिद्धम्, न च राजाज्ञा पूर्णा; अयमपि अकस्माद् अनिष्टः वानरान् अप्रत्याशितमुपस्थितः।" "वैदेह्याः प्रियकारणात् गृध्रराजः जटायुः तत्कर्म कृतवान्; तत्र यद् अस्माभिः श्रुतं, तत्सर्वं कथितम्। एवं सर्वे प्राणिनः, पशुयोनि-जाता अपि, रामस्य प्रियमाचरन्ति, प्राणान् त्यक्त्वा यथा वयम्। स्नेहकारुण्यवशात् परस्परं सहाय्यं कुर्वन्ति; तस्मात् सेवायै प्राणानपि ददाति।" "धर्मज्ञः स जटायुः रामस्य प्रियमकरोत्; रामकार्यार्थं वयं च क्लान्ताः प्राणान् त्यक्तवन्तः। वनं प्रविष्टाः स्म, मैथिलीं न पश्यामः; सौभाग्यशाली तु गृध्रराजः, यः रावणेन संग्रामे हतः, सुग्रीवभयात् विमुक्तः, परमां गतिं प्राप्तः।" "जटायुषः च दशरथस्य च विनाशेन, वैदेह्याः च हरणेन, वानराः सन्देहे पतिताः। रामस्य लक्ष्मणस्य च वनवासः सीतया सह, राघवस्य बाणेन वालीवधः—राक्षसानां च सर्वेषां रामकोपेन नाशः, कैकेय्याः वरदानात् एष व्यवधानम् इत्येतत्।" एवं दुःखितवचनानि उक्त्वा, तान् भूमौ पतितवानरान् दृष्ट्वा, महात्मा गृध्रराजः, मनसा अतिविक्षिप्तः, शोकपूर्णानि वचनानि उवाच। तानि अङ्गदवक्त्रात् उक्तानि वचांसि श्रुत्वा, तीक्ष्णचूडः, महाशब्दः स गृध्रः इदं वचनमब्रवीत्—"कः एष मम भ्रातुः जटायुषः, यः मम आत्मनः अपि प्रियतरो, निधनं घोषयति, मम हृदयं कम्पयन्?" "कथं जनस्थानविपिने राक्षसगृध्रयोः संग्रामः अभवत्? अद्यैव चिरात् भ्रातुः नाम श्रुतम्। अहं तु, युवाभ्यां अधस्तात् गिरेः, शौर्यश्लाघ्याभ्यां धर्मात्मभ्यां, नीतुमिच्छामि। दीर्घकालानन्तरं, एषा कथा श्रुत्वा तुष्टोऽस्मि; तस्य विनाशं श्रोतुमिच्छामि, हनूमन् श्रेष्ठवानर।" "जनस्थाने स्थितस्य भ्रातुः जटायुषः, भ्रातुः च सखायाः दशरथस्य च, कथं स्थितिः? यस्य रामः ज्येष्ठः प्रियः पुत्रः, पितृप्रियो, तस्य प्रियत्वात्, सूर्यरश्मिभिः दग्धपक्षः अहं न शक्नोमि गन्तुम्; अहम्, हे रिपुघ्नाः, गिरेः अधः गन्तुमिच्छामि।" एवमुक्ते, श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिप्रणीतायां किष्किन्धाकाण्डे सप्तपञ्चाशत्तमः सर्गः श्रोतव्यः। तस्य च सर्गस्य आरम्भे, तस्य दुःखभिन्नस्वरं श्रुत्वा, वानरयूथपमुख्याः तस्य वचांसि न विश्वसन्, तस्य क्रियाभिः संशयं जग्मुः। विहङ्गं तु दृष्ट्वा, उपवासाय उपविष्टाः वानराः, मनसि निश्चितवन्तः—"अयं सर्वान् खादिष्यति।" "यदि वयं उपविष्टाः उपवासनिमित्तं, स न खादति, तर्हि अस्माकं कार्यं सिद्धं स्यात्, शीघ्रं च सफलतां गमिष्यामः।" एवं सर्वे वानरयूथपाः निश्चित्य, अङ्गदः गिरेः शिखरात् अवतीर्य, गृध्रं प्रति वचनमब्रवीत्— "अस्ति वीर्यवान् वानरराजः ऋक्षराजः नाम; स मम पूर्वजः, हे विहङ्ग, तस्य द्वौ धर्मात्मनौ पुत्रौ। सुग्रीवः च वाली च, उभौ महाबलिनौ; मम पिता वाली कर्मभिः लोके ख्यातः।" "सर्वस्य लोकस्य राजा, महारथः, इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः रामः, दशरथपुत्रः, दण्डकवनं प्रविष्टः। भ्रात्रा लक्ष्मणेन सीतया च सह, पितुः शासनात् धर्ममार्गे स्थितः। तस्य भार्या रावणेन बलात् जनस्थानात् हृता; तस्य पितुः सखा गृध्रराजः जटायुः।" "स वैदेहीं आकाशे नीयमानां दृष्ट्वा, रावणं रथादपाकरोत्, मैथिलीं च स्थापयामास; स वृद्धः क्लान्तः च रावणेन संग्रामे हतः।" "एवं स गृध्रः रावणबलात् निहतः; रामेण पूजितः स परमां गतिं प्राप्तः।" "ततः रामः मम पितृव्येण सुग्रीवेण मैत्रीं चकार; तेन मम पितरं हन्यत्। मम पिता सुग्रीवं मन्त्रिभिः सह बद्धवान्; ततः रामः वालिनं हत्वा, सुग्रीवं स्थापयामास।" "एवं तेन राज्ये स्थापितः सुग्रीवः वानराणां स्वामी अभवत्; तेन वयं प्रमुखवानराः प्रेषिताः। तथा रामेण प्रेषिताः वयं सर्वत्र अन्वेषणं कृतवन्तः; न च सीतां दृष्टवन्तः, यथा रात्रौ सूर्यरश्मीन् न पश्यति।" "दण्डकवनं सम्यक् अन्वेष्य, अनवधानात् भूमौ विवृतां गुहां प्रविष्टाः। अन्विष्य, तां मायया निर्मितां गुहां प्रविष्टाः; तत्र नृपतेः निर्दिष्टमासः व्यतीतः।" "वयं सर्वे राजाज्ञां पालयन्तः, समयात् अतिक्रान्ताः, भयेन उपवासम् आश्रितवन्तः।" एवं स वानरयूथपमुख्यः अङ्गदः, तस्य गृध्रस्य प्रश्नान् उत्तरं दत्त्वा, तत्र स्थितानां वानराणां दुःखमपि निवेदयामास।