अथ कपिश्रेष्ठः अङ्गदः, दुःखशोकसमन्वितः, स्वमन्त्रभङ्गं कृतमपि, स्वदोषमपि, स्वबलविभागं च स्मरन्, कीष्किन्धायां निर्बलः निराश्रयश्च कथं जीवेतिति चिन्तयन्, स्वजनानिदमुवाच— “मम मन्त्रः भग्नः, अहं च दोषयुक्तः, बलं च मम विभक्तम्; एवं सति निर्बलः निरुपायश्च कीष्किन्धायां कथं जीवामि? सुग्रीवः क्रूरः, कपटः, निर्दयश्च, राज्यहेतोर्गुप्तदण्डनिग्रहाभ्याम् मां बाधेत। मम तु बन्धनं चापमानं च मृत्योरपि दुःखतरं; अतः सर्वे कपयः मां अनुमन्यन्तां, भवन्तः गृहं प्रतियान्तु। अहं नगरे न गमिष्यामि, प्रतिजाने; अत्रैव उपवेशनमरणं करिष्यामि, मृत्युः मे श्रेयः। यथावत् राजानं च तस्य कुशलं च निवेद्य, यथावत् तौ वीरौ राघवौ च अभिवाद्य—मम अनुजं सुग्रीवं कपिराजं मम नाम्ना अभिवादय; जनन्यै च रुमायै च मम कुशलं निवेदय। जनन्याः तारा च सान्त्वनीया; सा स्वभावतः पुत्रनिष्ठा, कृपणाचिता, तपोधनाश्च। मम विनाशं श्रुत्वा सा निश्चितं प्राणान् त्यक्ष्यति। इत्येवं उक्त्वा, ज्येष्ठान् प्रणम्य, अङ्गदः शोकार्तः अश्रुपूर्णलोचनः, तृणशय्यायाम् उपविश्य, भूमौ पपात। तं तथा शयानं दृष्ट्वा, सर्वे कपिश्रेष्ठाः अपि शोकार्ताः अश्रूणि मुमुचुः; केचिद् सुग्रीवं निन्दन्ति, केचिद् वालिनं स्तुवन्ति। ते सर्वे अङ्गदं परिवृत्य, उपवेशनमरणं कर्तुम् उद्यताः; वालिसूनोः वचनं ज्ञात्वा, सर्वे कपिश्रेष्ठाः पूर्वदिशं प्रेक्ष्य, नदीतीरे कुशशय्यायाम् एकत्र उपविश्य, आपः स्पृष्ट्वा, उपवेशनमरणं कर्तुम् आरब्धाः। मृत्युम् इच्छन्तः कपिश्रेष्ठाः, “एष धर्म्यं,” इति वदन्तः, रामस्य वनवासं, दशरथस्य निधनं, जनस्थानवधं, जटायोः वधं, सीताहरणं, वालिवधं, रामकोपात् कपीनां भीतिम् च स्मरन्तः, शोकार्ताः बभूवुः। गिरिशृङ्गसदृशाः कपयः भूमौ शयाना, तेषां क्रन्दनध्वनिना पर्वतः नभो मेघनिनादवत् प्रतिनिनादयत्। एवं तु षट्पञ्चाशत्तमोऽध्याय आरभ्यते। सर्वे कपयः पर्वतशृङ्गे तस्मिन्निविष्टाः, तत्रैव गृध्रराजः अपि समुपागमत्। स गृध्रः सम्पातिनाम, वीर्यशौर्यसम्पन्नः, दीर्घायुः, जटायोः भ्राता, तत्र आगतः। स महान् विन्ध्यपर्वतस्य गुहात् निर्गत्य, कपीन् तत्र उपविष्टान् दृष्ट्वा, हृष्टः वचनमुवाच— “नूनं पुरुषस्य लोके भाग्यवशात् एव सर्वं भवति; एवं च मे भोजनं चिरादिह प्राप्तम्। मृतान् कपीन् क्रमेण खादिष्यामि,” इति स पक्षी कपीन् निरीक्ष्य उक्तवान्। तस्य पक्षिणः तद्वचनं श्रुत्वा, अन्नलोभेन उद्धतः, अङ्गदः शोकार्तः हनूमन्तम् इदं वचनमुवाच— “द्रष्टव्यम्, सीतायाः भाग्येन, यम एव कपीनां विनाशाय अत्र आगतः। रामस्य कार्यं न सिद्धम्, न च राजाज्ञा पूर्णा; अयम् अप्रत्याशितो विप्रलम्भः कपीनां अपि अनभिज्ञातः प्राप्तः। वैदेह्याः प्रेम्णा, जटायुः गृध्रराजः कर्म कृतवान्; तत्र यदुक्तं तेन श्रुतम्, तत् सर्वं निवेदितम्। एवं सर्वे प्राणी, पशुरूपेऽपि जाताः, रामप्रियं कुर्वन्ति, यथा वयं प्राणान् त्यक्तवन्तः। स्नेहात् करुणया च परस्परं साहाय्यम् कुर्वन्ति; सेवायै प्राणत्यागोऽपि स्वीकृतः। धर्मवित् जटायुः रामप्रियं कृतवान्; राघवस्य कृते वयं क्लान्ताः प्राणान् त्यक्तवन्तः। अरण्यं प्रविष्टाः, मैथिली न दृश्यते; गृध्रराजः तु धन्यः, स रावणेन युद्धे हतः, सुग्रीवभयात् विमुक्तः, परमां गतिं प्राप्तः। जटायोः च दशरथस्य च विनाशेन, वैदेह्याः च अपहरणेन, कपयः संशयं गताः। रामलक्ष्मणयोः वनवासः, सीतया सह, राघवबाणेन वालिवधः, राक्षसानां रामकोपेन विनाशः, कैकेय्याः वरदानात् अयं विपर्यासः च जातः।” एवं दुःखितं वचनं उक्त्वा, कपीन् भूमौ पतितान् दृष्ट्वा, महाबुद्धिः गृध्रराजः, मनसा अतिव्याकुलः, कृपणं वचनमुवाच। अङ्गदवक्त्रात् तद्वचनं श्रुत्वा, तीक्ष्णचूडः, घोरस्वरः, स गृध्रः वचनमुवाच— “कः खलु एष मम भ्रातुः जटायोः निधनं स्वरेण घोषयति, यः मम हृदयं कम्पयति, यः मम प्राणेभ्यः अपि प्रियः? कथं जनस्थाने राक्षसस्य गृध्रस्य च युद्धम् अभवत्? अद्यैव चिराद् भ्रातुः नाम श्रुतम्। अहं च युष्माभिः, युवाभ्याम्, गुणशीलवीर्यसम्पन्नाभ्याम्, अस्मात् पर्वताग्रात् अवरोपितुं इच्छामि। चिरकालानन्तरम् एषा कथा श्रुत्वा तुष्टोऽस्मि; तस्य निधनं विस्तरेण श्रोतुम् इच्छामि, हे कपिश्रेष्ठ। जनस्थाने वसतः भ्रातुः जटायोः, भ्रातुः सखायाः दशरथस्य च—कथं सः? यस्य रामः ज्येष्ठपुत्रः प्रियः पितृभ्यः, सः कथं? सूर्यरश्मिभिः दग्धपक्षः अहं न शक्नोमि पतितुं; अहं पर्वतात् अवरोक्तुं इच्छामि, हे रिपुघ्नाः।” एवं तु तत्र कपयः सम्पातिना सह दुःखिताः, रामकार्यार्थं प्राणान् त्यक्त्वा, जटायोः यशः कीर्तयन्तः, पर्वतशृङ्गे उपविष्टाः बभूवुः।