अङ्गदः दुःखितः, पापात्मा कृतघ्नः विस्मृतः चञ्चलचित्तः च यः, तस्मिन्सत्कुले जातः को विश्वसिति? विशेषतः कुलीनः कोऽपि तं न विश्वसिति। पुत्रः राज्ये स्थापनीयः, गुणवान् वा निर्गुणः वा; अहं तु शत्रुकुले जातः, सुग्रीवः कथं मां जीवितुं दास्यति? मम मन्त्रः भग्नः, मम दोषः जातः, मम शक्तिः विभक्तः, किं किष्किन्धायां निर्बलः अनाथः जीवितुं शक्नुयामि? सुग्रीवः क्रूरः, मायावी, निष्ठुरः च, राज्यार्थं मां गुप्तदण्डेन बन्धनं च योजयेत्। मम तु बन्धनं च अपमानं च उपवासात् मृत्युः श्रेयः; सर्वे वानराः मां अनुमन्यन्तु, गृहं प्रतिगच्छन्तु। अहं वचनं ददामि, नगरे न गमिष्यामि; अत्रैव उपवासेन मृत्युः प्राप्स्यामि, मरणं मे श्रेयः। न्यायेन राजानं च तस्य कल्याणं च अभिवाद्य, तथा द्वौ बलिनौ राघवौ अपि अभिवाद्य। मम अनुजं सुग्रीवं वानराधिपतिं मम नाम्ना अभिवादय; मातरं च रुमां च अभिवाद्य, शुभं च प्रेषय। मातरं तारां च सान्त्वय; सा स्वभावतः पुत्रे स्निग्धा, दयालु, तपस्विनी च। अत्र मम नष्टं श्रुत्वा सा निश्चितं जीवनं त्यजेत्। एवं उक्त्वा, वृद्धान् अभिवाद्य, अङ्गदः दुःखितः रुदन् दर्भासु भूमौ शयानः। अङ्गदस्य शयने वानरश्रेष्ठाः अपि रुदन्ति। दुःखिताः, तेषां नेत्रेभ्यः उष्णजलधारा प्रवहन्ति; किञ्चित् सुग्रीवम् उपालपन्ति, किञ्चित् वालिनं स्तुवन्ति। सर्वे अङ्गदं परिवृत्य उपवासमृत्युः कर्तुं निश्चितवन्तः; वालिपुत्रस्य वचनं जञात्वा, वानरश्रेष्ठाः पूर्वदिशं मुखं कृत्वा, जलं स्पृष्ट्वा, सर्वे दर्भासु नदीतीरे उपविविशुः। मृत्युम् इच्छन्तः वानरश्रेष्ठाः 'एतत् उचितम्' इति उक्तवन्तः; रामस्य वनवासं, दशरथस्य निधनं स्मृत्वा। जनस्थानवधं, जटायोः वधं, सीताहरणं, वालिवधं, रामकोपात् वानराणां भयम् अपि स्मृत्वा। पर्वतसमानाः वानराः शयानाः, पर्वतः तेषां उच्चैः क्रन्देन निनादितः, यथा मेघघोषेण आकाशः निनादितः। पञ्चाशदधिकषष्ठे अध्यायः श्राव्यः। सर्वे वानराः पर्वतशिखरे तस्मिन्स्थले उपविविशुः, वानराः च गृध्रराजः च तत्र आगतः। गृध्रः सम्पातिः नाम, वीर्यशौर्यसम्पन्नः, दीर्घायु, जटायोः भ्राता, तत्र आगतः। महाविन्ध्यगुहात् निर्गत्य, वानरान् उपविष्टान् दृष्ट्वा, हर्षितः उक्तवान्—'विधिः हि पुरुषं स्वकर्मणा नियच्छति; मम भोक्तव्यं भोजनं चिरात् प्राप्तम्।' 'मृतवानरान् क्रमशः खादिष्यामि,' इति पक्षी वानरान् दृष्ट्वा उक्तवान्। पक्षिणः वचनं श्रुत्वा, अन्नलोलुपस्य, अङ्गदः विषण्णः हनूमन्तं उक्तवान्—'सीतायाः भाग्येन, यमः स्वयम् वानरविनाशाय अत्र आगतः। रामस्य कार्यं न सिध्दम्, न राज्ञः आज्ञा पूर्णा; अप्रत्याशितं विपत्तिः वानराणां अप्रज्ञातम् अभूत्।' वैदेह्याः स्नेहेन, जटायुः गृध्रराजः कार्यं कृतवान्; तत्र यद् श्रुतम्, तत् सम्यक् निवेदितम्। एवं सर्वे प्राणिनः, पशुरूपे अपि, रामप्रियं कार्यं कुर्वन्ति, जीवनं त्यजन्ति, यथा वयम्। स्नेहदयया प्रेरिताः, परस्परं साहाय्यं कुर्वन्ति; सेवायै जीवनं उत्सृज्यति। धर्मज्ञः जटायुः रामप्रियं कार्यं कृतवान्; राघवस्य हेतोः वयम् अपि श्रान्ताः, जीवनं त्यक्तवन्तः। वनं प्रविष्टाः, मैथिलीं न पश्यामः; गृध्रराजः तु सौभाग्यशाली, रावणेन युद्धे हतः, सुग्रीवभयात् मुक्तः, उत्तमं पदं प्राप्तः। जटायोः, दशरथराजस्य विनाशात्, वैदेह्याः अपहरणात्, वानराः संशयं गताः। रामलक्ष्मणयोः वनवासं, सीता सहितम्, वालिवधं राघवबाणेन—राक्षसवधं रामकोपेन, कैकेय्याः वरदानेन विकारः जातः। एवं दुःखितं वचनं उक्त्वा, वानरान् भूमौ पतितान् दृष्ट्वा, महात्मा गृध्रराजः सम्पातिः, मनः संतप्तः, दीनं वचनम् उक्तवान्। अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा, तीक्ष्णचूडः, महाशब्दः गृध्रः, वचनम् उक्तवान्—'कः एषः यः मम भ्रातुः जटायोः, जीवात् प्रियतरस्य, निधनं घोषयति, मम हृदयम् कम्पयति?' 'कथं जनस्थानयुद्धे राक्षसस्य गृध्रस्य च संग्रामः अभवत्? आज दीर्घकालात् भ्रातुः नामं श्रुतम्।' 'युवाभिः, यः कनिष्ठः, गुणी, शौर्ये प्रशंस्यः, मम पर्वतस्थलात् अवरोपयितुं इच्छामि।' 'दीर्घकालात् तव कथया तुष्टः अस्मि; वानरश्रेष्ठ, तस्य विनाशं श्रोतुम् इच्छामि।' एवं पर्वतशिखरे दुःखिताः वानराः, अङ्गदः च, गृध्रराजः सम्पातिः च, रामस्य कार्यस्य, जटायोः निधनस्य, सुग्रीवस्य क्रौर्यस्य, वालिपुत्रस्य दुःखस्य, सर्वे प्राणिनः रामप्रियं कार्यं कुर्वन्ति, जीवनं त्यजन्ति, धर्मं स्मरन्ति, दुःखं अनुभवन्ति, रामस्य वनवासं, दशरथस्य निधनं, सीताहरणं, जनस्थानवधं, वालिवधं, राक्षसवधं, कैकेय्याः वरदानं, सर्वं स्मृत्वा, पर्वतशिखरे दुःखिताः वानराः उपविष्टाः, सम्पातिः तेषां मध्ये आगतः, भ्रातुः जटायोः वृत्तान्तं श्रोतुम् इच्छति।