हनुमतः धर्मयुक्तं वचः श्रुत्वा, गुरुजनसम्मानपूर्वकं, अङ्गदः तत्र प्रत्युवाच। तदा तेनोक्तं—“मम माता यत् प्रीयते तत् एव पितुः प्रियं भवति; सा च अन्यं पुत्रं नास्ति, अतः अङ्गद! त्वं गन्तव्यः। सुग्रीवे धैर्यं शौचं दया सत्यता च विक्रमः साहसं च दृश्यते न। यः भ्रातुः ज्येष्ठस्य प्रिये भार्यायां जीवति धर्मेण पत्नीत्वं स्वीकरोति, तां च मातरं मन्यते, सः निन्दनीयः। यः च पापेन बुद्ध्या भ्रातरं युद्धे प्रवर्तयति, गुहाद्वारं च निरुद्धवान्, सः धर्मं कथं जानाति? राघवः, यस्य हस्तं सत्येन गृहीत्वा महतीं कीर्तिं प्राप्तवान्, तेन विस्मृतः; सः पुण्यकर्माणि कः स्मरिष्यति? लक्ष्मणस्य भीत्या, न तु धर्मभीत्या, सीतान्वेषणं आज्ञापितम्; तस्मिन् धर्मः कथं स्यात्? पापेऽकृतज्ञे विस्मृत्य चञ्चलचित्ते च, आर्याः कः विश्वासं कुर्यात्, विशेषतः कुलीनाः? पुत्रः राज्ये स्थापनीयः, गुणवान् वा निर्गुणः वा; किं तु शत्रुवंशसमुत्पन्नं मां सुग्रीवः जीवितुं दास्यति? मम मन्त्रः भग्नः, दोषः कृतः, बलं च विभक्तम्, निर्बलः अनाथः च किष्किन्धायां कथं जीवेमि? सुग्रीवः क्रूरः कपटी निर्दयश्च, राज्यहेतोः मां रहसि दण्डं बन्धनं च दास्यति। मम बन्धनं लज्जा च मृत्युपर्यन्तं उपवासात् अपि दुःखतरम्; सर्वे कपयः मामनुज्ञाय गृहम् प्रतियान्तु। अहं व्रतोऽस्मि, नगरे न गमिष्यामि; अत्रैव उपवास्य मृत्युम् इच्छामि, मरणमेव मम श्रेष्ठम्। यथाविधि राजानं च तस्य कुशलं च, यथाविधि च द्वौ राघवौ चाभिवादयेत्। मम अनुजं सुग्रीवं कपिराजम् अपि मम नाम्ना प्रणम्य कुशलं ब्रूयात्; मातरं च रुमां च। मम जननीं तारां च सान्त्वयेत्; सा स्वभावतः पुत्रनिष्ठा, दयालुः, तपस्विनी च। मम विनाशं श्रुत्वा सा निश्चितं प्राणान् त्यक्ष्यति। इत्युक्त्वा, वृद्धान् प्रणम्य, अङ्गदः शोकार्तः रुदन् दर्भमय्यां भूमौ शयानः। तस्य शयितस्य कपिवर्याः अपि शोकार्ताः रुरुदुः। शोकात् अश्रूणि उष्णजलानि तेषां नेत्रेभ्यः प्रवहन्ति स्म; केचित् सुग्रीवं दोषयन्ति, अन्ये वालिनं स्तुवन्ति। सर्वे तं अङ्गदं परिवृत्य मृत्युपर्यन्तं उपवासनं कर्तुम् निश्चितवन्तः; वालिपुत्रस्य वाक्यं ज्ञात्वा, सर्वे कपिवर्याः प्राचीं दिशं प्रेक्ष्य, जलं स्पृष्ट्वा, दर्भमय्यां तटाकस्य तीरे उपविविशुः। मृत्युम् इच्छन्तः कपिश्रेष्ठाः 'एष उचितम्' इति वदन्तः, रामस्य वनवासं, दशरथस्य निधनं स्मरन्ति। जनस्थानवधं, जटायोः वधं, सीताहरणं, वालिनः निधनं, रामकोपात् कपीनां भीतिं च स्मरन्तः, तत्र वदन्ति। यावत् गिरिशृङ्गसमानाः कपयः शय्यायां शयानाः, तावत् सः पर्वतः तेषां भीमघोषेण नभः मेघनिनादवत् प्रतिनिनादयत्। एवमुपक्रम्य पंचपञ्चाशत्तमः सर्गः समाप्तः। ततः षड्विंशः सर्गः आरभ्यते। सर्वे कपयः पर्वतशिखरे तस्मिन्नेव स्थले उपविष्टाः सन्, तत्र गृध्रराजः अपि समुपागच्छत्। सः गृध्रः सम्पातिः नाम, वीर्यशौर्यसम्पन्नः, दीर्घायुः, जटायोः भ्राता, तत्र आगतः। सः महाविन्ध्यगुहात् निष्क्रान्तः, तत्र उपविष्टान् कपीन् दृष्ट्वा, हर्षेण वचः अब्रवीत्—“नूनं पुरुषस्य भाग्यं स्वेनैव विधिना नियुज्यते; एवं दीर्घकालानन्तरं मम भाग्येन एष आहारः प्राप्तः। मृतान् कपीन् एकैकशः खादिष्यामि।” इति सः पक्षी कपीन् निरीक्ष्य प्रोवाच। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा, तृष्णया पीडितस्य पक्षिणः, अङ्गदः महान् संतप्तः हनूमन्तं प्रति अवदत्—“पश्य, सीतायाः भाग्येन, यमः स्वयम् अत्र कपीनां विनाशाय आगतः। रामस्य कार्यं न साधितम्, न च राजाज्ञा पूर्णा; अज्ञातदुःखदुःखेन कपयः अकस्मात् आपन्नाः। वैदेह्याः प्रियार्थं जटायुः गृध्रराजः कृत्यम् अकरोत्; तत्र यत् श्रुतम् तत् सर्वं निवेदितम्। एवं सर्वे प्राणिनः, यः पशुरूपेण अपि जातः, रामस्य प्रियम् एव कुर्वन्ति, प्राणान् त्यजन्ति यथा वयम्। स्नेहदया प्रेरिताः परस्परं साहाय्यं कुर्वन्ति; अतः सेवार्थं स्वेच्छया प्राणान् त्यजन्ति। नूनं धर्मज्ञः जटायुः रामस्य प्रियम् अकरोत्; राघवस्य कृते वयम् अपि क्लान्ताः प्राणान् परित्यक्तवन्तः। अरण्यं प्रविष्टाः वयम् मैथिलीं न पश्यामः; गृध्रराजः तु भाग्यवान्, रावणेन युद्धे हतः, सुग्रीवस्य भीतेः विमुक्तः, परमां गतिं प्राप्तः। जटायोः विनाशेन, दशरथस्य निधनात्, वैदेह्याः अपहरणेन, कपयः संशयं प्राप्ताः।