एकदा, करुणया प्रेरितः, ऋषिः विचारयामास कि "अधर्मः एषः," तथा कौरवणां विलपन्तं दृष्ट्वा, एषां वचनं प्रकटितवान्: "हे शिकारिन्, त्वं कदाचित् स्थायी कीर्तिं न प्राप्स्यसि, यतः त्वं कामेन प्रेरितः एकां कौरवणीं हतवान्।" इति वदन्तं, तस्य हृदयमध्ये एकः विचारः उत्पन्नः अभवत्, "किं एषः वाक्यं मया कृतं, पक्षिणः दुःखेन अभिभूतः?" इति मननं कृत्वा, ज्ञानी ऋषिः मनः सम्यक् संयोजयित्वा, शिष्याय एषां वचनं उवाच: "मात्रा, वर्णाः च योजिताः, सुरेलता सह बन्धितं च, एषः शोकजः श्लोकः एवमस्तु, अन्यथा न।" इति। ऋषिना एतेन उत्कृष्टवाक्येन, तस्य शिष्यः हर्षितः अभवत्, तथा आचार्यः तस्मिन् प्रसन्नः अभवत्। ततः, पवित्रे स्थले स्नानं कृत्वा, ऋषिः तद्विषये मनोवृत्तिं धारयन् पुनः आगच्छत्। तस्य अनुगामी, भारद्वाजः, शिक्षितः च शिष्यः, जलपात्रं गृहीत्वा आचार्यस्य पृष्ठतः गत्वा। आश्रमं प्रवेश्य, धर्मज्ञः ऋषिः उपविष्टः, अन्यसंबोधनैः संलग्नः, ध्यानं च समाप्य आसीत्। ततः ब्रह्मा, विश्वस्य सृष्टा, चतुर्धात्री च तेजस्विनी, तस्य प्रमुखस्य ऋषेः दर्शनं कृतवान्। वाल्मीकीं दृष्ट्वा, सः तत्क्षणं प्रस्थितः, वाचं नियंत्रितः, हस्तयोः नमस्कारं कृत्वा, चकितः स्थातुम् अर्हति स्म। तस्मिन् देवाय जलपाद्याः, आर्घ्यं, आसनं च समर्प्य, उचितं प्रणम्य, तस्य कुशलं पृष्टवान्। ततः ब्रह्मा, सम्मानित आसने उपविष्टः, वाल्मीकीं अपि आसनं प्रदर्शयामास। तेन ब्रह्मणः अनुमोदनं प्राप्य, सः अपि उपविष्टः। यदा सः उपविष्टः, सर्वप्राणिनां स्वामी तत्र प्रत्यक्षः आसीत्। तस्मिन् घटनायाम् मनः स्थितं, वाल्मीकीः ध्यानं आरभत, दुष्टचित्तेन कृतं निर्दयकर्म विचारयन्। यदा सः दुःखितः, कौरवणीं पक्षिणीं हतां दृष्ट्वा, पुनः तां कौरवणीं विषादेन श्लोकं गाति। पुनः, मनः आन्तरं प्रक्षिप्तं च दुःखेन अभिभूतः, ब्रह्मा, हंसमुखः, प्रमुखस्य ऋषेः प्रति उवाच: "एषः श्लोकः यथा स्थितः, तस्मिन् विचारणं न आवश्यकं। मम इच्छया, हे ऋषि, एषा सरस्वती तव मध्ये प्रकटिता।" "हे श्रेष्ठ ऋषि, सम्पूर्णं रामकथां रचय, धर्मात्मनः च बुद्धिमानः स्वामीः, जगतः कृते।" "यद यद् रामस्य, सुमित्रेः, सर्वाणां राक्षसाणां च, वैदेही च, यत् च गूढं यद् च प्रकटं, तद् सर्वं ज्ञास्यसि; अस्मिन् काव्ये कदापि मिथ्याप्रवेशः न भविष्यति।" "रामस्य पवित्रकथा, श्लोकबद्धा च रमणीयः, यावत् पर्वताः च नद्यः च पृथिव्यां स्थास्यन्ति।" "यावत् तव निर्मितं रामकथा, जनसङ्गे प्रचलति, तावत् तव उपवेशः जनानां मध्ये अस्ति।" इति ब्रह्मा उक्त्वा तत्र अदृश्यः अभवत्, तथा समादृतः ऋषिः च तस्य शिष्यानां सह विस्मयेन प्रस्थानं कृतवान्। ततः सर्वे शिष्यः तं श्लोकं पुनः पुनः गाति, हर्षिताः च अत्यन्त विस्मिताः। यत् महर्षिणा चतुर्णां मात्राभिः गेयम्, पुनः पुनः पाठयित्वा, दुःखं श्लोकं रूपं प्राप्नोति। एषः संकल्पः वाल्मीकेः, यः मनः शुद्धं कृत्वा, "अहं सम्पूर्णं रामायणं एतेषां श्लोकानां मध्ये रचयिष्यामि।" उत्तमा विषयाः, अर्थाः च, मनोहराः च वाक्ये, रामस्य कीर्तिं वर्धयन्, शतशः समानमात्राणां श्लोकानां सह, प्रसिद्धः महर्षिः काव्यं रचयामास यः महिमां ददाति। उचितानां योजकाणां च यथारूपं वाक्यानां सह, श्रवणीयं रामस्य कथा, महर्षिना रचितं, दशमुखस्य हननं विषये। "तृतीयः अंशः श्रूयताम्, महिम्ना वाल्मीकी रामायणे, बालकाण्डे, तृतीयः सर्गः।" "सर्वाणि घटनानि श्रुत्वा, तेषां धर्मात्मनां च अर्थपूर्णं च, उपयुक्तं च, पुनः स्पष्टं ज्ञातुं यत्नं करोति।" "स्नानं कृत्वा, ऋषिः दर्भगृहे, पूर्वदिशां च शुद्धः, घटनानां मार्गं धर्मानुसारं अन्वेष्टुं स्थितः।" "सर्वाणि च दृश्यानि—हंसते, वदन्ति, गच्छन्ति च, सम्यक् च उचितं च, धर्मशक्त्या निरीक्षितानि।" "तथा यद् रामायाः, सत्ये स्थिरं, तस्य पत्नीं च भ्रातृं च सह वनं गच्छन्तं, तदपि निरीक्षितम्।" "ततः योगे स्थितः, धर्मात्मा सर्वाणि घटनानि दृष्ट्वा, यथा फलं हस्ते।" "सत्यं दृष्ट्वा, तेन महात्मना सम्पूर्णं रामस्य रमणीयकथां रचयितुं मनः संकल्पितम्।" "इच्छायुक्तः, धनः, धर्मः च गुणैः, धर्मस्य च उद्देश्यस्य च गुणैः समृद्धः, यः श्रोतृणां हृदयं मोदायति, मणिभिः समृद्धं सागरं यथा।" "महर्षिना नारदेन पूर्वं वर्णितं, वाल्मीकीः रघुवंशस्य कथा रचयामास।" "रामस्य जन्मः, तस्य महाकौशलम्, तस्य सर्वजनप्रियता, तस्य प्रियतमा, तस्य धैर्यं, मृदुता च, सत्यवृत्तिः च—" एवं सम्पूर्णं कथा, धर्मशास्त्रस्य प्रकाशः, जनानां च हृदये स्थास्यति।