अंगदस्य हितकामः धर्मराजः तव पितृव्यः सत्यव्रतः शुद्धः सत्यसन्धः च, तव नाशं कदापि न करिष्यति। सः मातुः प्रियं इच्छति, तस्याः कृते जीवति; अन्यः पुत्रः तस्याः नास्ति, तस्मात् अंगदः त्वं गन्तव्यम्। तदा वाल्मीकिरामायणे कीष्किन्धाकाण्डे पंचपञ्चाशः सर्गः श्रूयते। हनुमतः धर्मयुक्तं गुरु-सम्मानितं वचनं श्रुत्वा अंगदः प्रत्युवाच। सः अब्रवीत्—सुग्रीवे धैर्यं, मनःशुद्धिः, करुणा, सत्यता, वीर्यं, साहसम् च न दृश्यते। यः जीवतः ज्येष्ठभ्रातुः प्रियां धर्मतः पत्नीं स्वीकृत्य मातृवत् आचरति, सः निन्द्यः। यः पापबुद्ध्या भ्रातृं युद्धे प्रवर्त्य गुहाद्वारं रुद्धवान्, सः कथं धर्मं वेत्स्यति? राघवः, यस्य हस्तं सत्यम् आलभ्य महाकृत्यं कृत्वा कीर्तिं प्राप्तवान्, तेन विस्मृतः; कः तस्य शुभं कर्म स्मरिष्यति? लक्ष्मणस्य भयात्, न तु अधर्मभयात्, सीतायाः अन्वेषणं आज्ञापितम्; तस्मात् धर्मः तस्मिन नास्ति। यः पापी, कृतघ्नः, विस्मरणशीलः, चञ्चलः, तस्मिन कुलीनः कः विश्वासं करिष्यति? पुत्रः राज्ये स्थाप्यः, गुणवान् वा गुणहीनः वा; शत्रुवंशे जातं मां सुग्रीवः कथं जीवितुम अनुमोदयेत्? मम मन्त्रः भग्नः, दोषं कृतवान्, बलं विभक्तम्; कथं अहं कीष्किन्धायां दुर्बलः, अनाश्रितः जीविष्यामि? सुग्रीवः क्रूरः, मायावी, निर्दयः; सः मां राज्यस्य कृते गुप्तदण्डं बन्धनं वा योजयेत्। मम बन्धनं, अवमाननं, उपवासात् मृत्युः श्रेयः; सर्वे वानराः मां अनुमन्यन्तु, गृहं प्रतिगच्छन्तु। अहं प्रतिजानामि, नगरे न गमिष्यामि; अत्रैव उपवासेन मृत्युः करिष्यामि, मृत्युः मे श्रेयः। यथाविधि राज्ञः च कल्याणं, यथाविधि राघवयोः च अभिवादनम्। मम अनुजं सुग्रीवं वानराधिपतिं मम नाम्ना अभिवादय; मातरं च रुमां च अभिवादनं कल्याणकामना च निवेदय। मातरं तारां च सान्त्वय; सा स्वभावेन पुत्रनिष्ठा, दयालु, तपस्विनी च। मम नष्टं श्रुत्वा, सा निश्चितं जीवितं त्यजेत्। इत्युक्त्वा, वृद्धान् अभिवाद्य, अंगदः शोकाकुलः, अश्रुपूर्णः, दर्भमणौ शयानः अभवत्; तं दृष्ट्वा वानरश्रेष्ठाः अपि अश्रूणि मुमुचुः। शोकपूर्णाः, तेषां नेत्रेभ्यः उष्णजलानि अश्रूणि स्रवितानि; केचित् सुग्रीवं निन्दन्ति, अन्ये वालिं स्तुवन्ति। सर्वे अंगदं परितः स्थित्वा उपवासमृत्युसंकल्पं कृतवन्तः; वालिपुत्रस्य वचनं ज्ञात्वा, सर्वे वानरश्रेष्ठाः पूर्वदिशं अभिमुख्य जलं स्पृष्ट्वा दर्भमणौ नदीतीरे उपाविशन्। मृत्युकामाः वानरश्रेष्ठाः 'एषा युक्ता' इति उक्त्वा, रामस्य वनवासं, दशरथस्य मृत्युः स्मरन्तः। जनस्थानवधं, जटायोः हननं, सीताहरणं, वालिवधं, रामकोपात् वानराणां भयम् अपि स्मरन्तः। पर्वतसमाः वानराः शयानाः, पर्वतः तेषां घोषेण निनादितः, मेघनादेन व्योम इव। पश्चात् षट्चत्वारिंशः सर्गः श्रूयते। सर्वे वानराः पर्वतशिखरे उपविष्टाः, गृध्रराजः अपि तत्र आगच्छत्। गृध्रः सम्पतिः नाम, बलवीर्यसम्पन्नः, दीर्घायु, जटायोः भ्राता, तत्र आगतः। सः विंध्यमहापर्वतस्य गुहात् निर्गत्य वानरान् उपविष्टान् दृष्ट्वा हर्षपूर्णः उक्तवान्। 'नूनं, पुरुषः लोके भाग्येन नियोज्यते; एवं, मम भोजनं दीर्घकालानन्तरं प्राप्तम्।' 'मृतवानरान् एकैकशः खादिष्यामि,' इति पक्षी वानरान् आलोक्य उक्तवान्। पक्षिणः तं लोभपूर्णं वचनं श्रुत्वा, अंगदः दुःखितः हनुमन्तं उवाच। 'पश्य, सीतायाः भाग्येन, यमः स्वयम् वानरविनाशाय अत्र आगतः। रामस्य कार्यं न सिद्धम्, न राजा आज्ञा पूर्णा; अयत्नतः अज्ञातं दुःखं वानरान् अभिपन्नम्। वैदेह्याः प्रेम्णा, कार्यं जटायुनः गृध्रराजेन कृतम्; यत् तत्र श्रुतम्, तत् सर्वं निवेदितम्।' 'एवं सर्वे प्राणी, पशुयोनि-जाता अपि, रामस्य प्रियं कुर्वन्ति, जीवितं त्यजन्ति यथा वयम्।' 'स्नेहात्, करुणया, परस्परं साहाय्यम् कुर्वन्ति; तस्मात् सेवायै, स्वयम् जीवितं त्यजन्ति।' 'जटायुः धर्मज्ञः, रामस्य प्रियं कृतवान्; राघवस्य कृते, वयम् अपि क्लान्ताः, जीवितं त्यक्तवन्तः।' 'वनं प्रविष्टाः, मैथिलीं न पश्यामः; गृध्रराजः तु सौभाग्यशाली, रावणेन युद्धे हतः, सुग्रीवभयात् विमुक्तः, परमं स्थानं प्राप्तवान्।' एवं वालिपुत्रस्य दुःखपूर्णं, वानराणां शोकमयम्, गृध्रस्य आगमनं, धर्मस्य महत्त्वं च रम्यं, मार्मिकं च आख्यानम् अभवत्।