बलवान् अपि अन्यस्य आसनं बलात् न ग्रहीतव्यं इति प्रसिद्धम्। अतः दुर्बलः कदापि तद् न प्रयासेत्, आत्मनाशम् एव सः प्राप्नोति। एषा गुहा, यां त्वं आश्रयणम् मन्यसे, अस्माभिः ज्ञाता; लक्ष्मणस्य बाणैः सा सुलभं विदारितुं शक्यते। यद् इन्द्रः वज्रं प्रक्षिप्य किञ्चित् अकरोत्, तद् तु अल्पम्; लक्ष्मणः तस्य पत्रशालाम् तीक्ष्णैः बाणैः विदारयेत्। लक्ष्मणस्य बहवः बाणाः सन्ति, यथा आयः शलाका, वज्रद्युति-स्पर्शाः, पर्वतान् अपि विदारयितुं समर्थाः। यदा त्वं स्थिरः भवसि, हे रिपुजित्, सर्वे वानराः मनः कृत्वा त्वां त्यजन्ति। पुत्रान् पत्नीं स्मरन्तः, सदा चिन्तिताः, क्षुधिताः, दुःखशय्यया क्लान्ताः, ते त्वां पराङ्मुखाः कुर्युः। मित्रैः सुहृद्भिः विहीनः, त्वं तृणस्य कम्पमानस्य अपि अधिकं व्यथितः भविष्यसि। लक्ष्मणस्य तीक्ष्णाः, दुष्प्रतिकाराः बाणाः त्वां न हन्युः, यदि त्वं पराङ्मुखः भवेत्, ते हन्तुम् इच्छन्ति अपि। अस्माभिः सह आगत्य, विनयेन आत्मानम् उपस्थाप्य, सुग्रीवः त्वां यथायोग्यं राज्ये स्थापयेत्। तव पितुः भ्राता, धर्मराजः, तव सुखकामः, सत्यव्रतः, शुद्धः, सत्यप्रतिज्ञः; सः त्वां न विनाशयेत्। सः मातुः प्रियं इच्छति, तस्याः कृते जीवति; अन्यः पुत्रः नास्ति, अतः अङ्गद, त्वं गन्तव्यम्। ततः वाल्मीकि-महर्षेः रामायणे कीष्किन्धाकाण्डे पंचपञ्चाशत्तमोऽध्यायः श्रूयते। हनुमन्तः धर्मयुक्तं, स्वामिभक्तं वचः श्रुत्वा, अङ्गदः उवाच। धैर्यं, मनःशुद्धिः, दया, सत्यता, वीर्यं, साहसम्—एतानि सुग्रीवे न दृश्यन्ते। यो जीवतः ज्येष्ठभ्रातुः प्रिया भार्यां धर्मतः स्वीकृत्य, मातरम् इव पश्यति, सः निन्द्यः। यः पापेन भावेन भ्रातृणं युद्धे प्रवर्त्य, गुहाद्वारं रुद्धवान्, तस्य धर्मज्ञानं कथं स्यात्? राघवः, यस्य हस्तं सत्येन गृहीत्वा, महाकृत्यं कृत्वा, कीर्तिं प्राप्तवान्, तस्य गुणस्मरणं सुग्रीवे नास्ति; कः तस्य सुकृतं स्मरिष्यति? लक्ष्मणस्य भीत्या, न धर्मभीत्या, सीता-अन्वेषणं आज्ञप्तवान्; तस्मिन् धर्मः कथं स्यात्? पापे, कृतघ्ने, विस्मृत्ये, चञ्चलचित्ते, आर्याः कः विश्वासं कुर्यात्, विशेषतः कुलीनः? पुत्रः राज्ये स्थापनीयः, गुणवान् वा निर्गुणः वा; शत्रुवंशसम्भूतं मां सुग्रीवः कथं जीवितुम् अनुमन्येत्? मम मन्त्रः भग्नः, दोषः कृतः, बलं विभक्तम्; कथं अहं कीष्किन्धायां जीवेत्, दुर्बलः, अनाश्रितः? सुग्रीवः, क्रूरः, कपटी, निर्दयः, मां राज्यस्य कृते गुप्तदण्डं बन्धनं वा स्थापयेत्। मम बन्धनं, अपमानं, मृत्युपर्यन्तं उपवासं अपि अतिशयितम्; सर्वे वानराः मां अनुमन्यन्तु, गृहं प्रतियान्तु। अहं वचनं ददामि—नगरं न गमिष्यामि; अत्र उपवासनं कृत्वा स्थास्यामि, मृत्युः मम श्रेयः। यथायोग्यं राजानं च तस्य कल्याणं, यथायोग्यं द्वौ महाबलौ राघवौ च अभिनन्द्य। मम अनुजं सुग्रीवं, वानराधिपं, मम नाम्ना अभिवाद्य, मातरं च रुमां च स्वास्थ्यकामं निवेद्य। मम मातरं तारां च सान्त्वयितव्यम्; सा स्वभावतः पुत्रनिष्ठा, करुणा, तपोनिष्ठा। मम विनष्टं इति श्रुत्वा, सा निश्चितं प्राणान् त्यजेत्; एवं उक्त्वा, वृद्धान् अभिवाद्य, अङ्गदः शोकात् रुदन्, भूषितां दर्भां शय्यां उपविश्य शयानः। तस्य शयाने, अग्रगण्याः वानराः अपि रुदन्ति। शोकात्, अश्रु तप्तं निर्गच्छति; कश्चित् सुग्रीवं दुष्टं मन्यते, कश्चित् वालिं प्रशंसति। सर्वे अङ्गदं परिवृत्य, उपवासनं कर्तुम् निश्चितवन्तः; वालिपुत्रस्य वचनं ज्ञात्वा, अग्रगण्याः वानराः, पूर्वदिशं अभिमुख्य, जलं स्पृष्ट्वा, दर्भां उपविवेशुः। मृत्युम् इच्छन्तः, श्रेष्ठाः वानराः, 'एतद् युक्तम्' इति ऊचुः; रामस्य वनवासं, दशरथस्य मृत्युः स्मृत्वा। जनस्थानस्य वधं, जटायोः हननं, सीताया अपहरणं, वालिनः मृत्युः, रामस्य क्रोधात् वानराणां भीतिः च स्मृत्वा। पर्वतसमाः वानराः शयाने, पर्वतः तेषां घोषैः निनादितः, यथा मेघनादितं व्योम। षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः श्रूयते। सर्वे वानराः पर्वतशिखरे उपविष्टाः, वानराः, गृध्रराजः च, तत्र आगच्छन्। गृध्रः सम्पतिः नाम, बलपराक्रमविशिष्टः, दीर्घायुः, जटायोः भ्राता, तत्र आगतः। विन्ध्यपर्वतस्य गुहात् निर्गत्य, वानरान् उपविष्टान् दृष्ट्वा, हर्षितः वचः उवाच— 'नूनम्, पुरुषः लोके भाग्येन नियतः; एवं, मे भोजनं दीर्घकालात् प्राप्तम्।