सुग्रीवात् न च अहम्, न च एते सर्वे, साम्ना दानैः वा अन्यैः उपायैः अपाकृष्यन्ति; न च त्वं बलात् अपसारयितुं शक्यः। बलवान् अपि अन्यस्य आसनं बलात् न आहरेत् इति प्रसिद्धम्; तस्मात् दुर्बलः कदापि न प्रयत्नं कुर्यात्, यः आत्मनाशं एव प्राप्नोति। यं गुहं त्वं आश्रयणं मन्यसे, सा अस्माभिः ज्ञाता; सा लक्ष्मणस्य बाणैः सुलभं विदारितुं शक्या। यत् इन्द्रः वज्रं क्षिप्य किञ्चित् अकुर्वत्, तत् तु लक्ष्मणः तीक्ष्णैः बाणैः अस्य पत्रभवनस्य विनाशं कुर्यात्। लक्ष्मणस्य बहवः बाणाः सन्ति, यः स्पर्शः वज्रविद्युत् सदृशः, पर्वतान् अपि विदारयितुं समर्थः। यदा त्वं स्थायिष्यसि, हे रिपुसूदन, सर्वे वानराः निश्चित्य त्वां त्यजिष्यन्ति। पुत्रान् पत्नीं स्मरन्तः, सदा चिन्तिताः, क्षुधार्ताः, दुःखशय्यया क्लान्ताः, ते त्वां पराङ्मुखाः करिष्यन्ति। मित्रैः हितैः च विहीनः, त्वं वातेन कम्पमानस्य तृणस्य अपि अधिकं व्यथितः भविष्यसि। लक्ष्मणस्य तीक्ष्णाः, दुष्प्रतिकाराः बाणाः त्वां न हिंस्युः, यदि त्वं पराङ्मुखः भवेत्, यद्यपि ते त्वां हन्तुं इच्छेयुः। अस्माभिः सह मिलित्वा, विनीतः सन्निहितः, सुग्रीवः त्वां यथावत् राज्ये स्थापयिष्यति। तव पितामहः धर्मराजः, यः तव सुखं इच्छति, सत्यनिष्ठः, शुद्धः, सत्यवाक्यः च, सः त्वां न विनाशयेत्। सः तव मातुः प्रियं इच्छति, तस्य जीवने तया हेतुः अस्ति; सा अन्यं पुत्रं न अस्ति; अतः अंगद, त्वं गन्तव्यम्। ततः वाल्मीकि-महाकाव्ये, कीष्किन्धाकाण्डे, पंचपञ्चाशत्तमोऽध्यायः आरभ्यते। हनुमतः धर्मयुक्तं, स्वामी-सम्मानितं वचनं श्रुत्वा, अंगदः उवाच। स्थैर्यं, मनःशुद्धिः, दया, सत्यता, वीर्यं, साहसं च, सुग्रीवे न विद्यन्ते। यः जीवन् ज्येष्ठभ्रातुः प्रियां भार्यां धर्मतः स्वकीयां करोति, तां मातरं च मन्यते, सः निन्द्यः। यः दुष्टबुद्ध्या भ्रातृणं युद्धे प्रवर्तयामास, गुहाद्वारं च रुद्धवान्, सः कथं धर्मं जानाति? राघवः, यः तस्य हस्तं सत्येन गृहीत्वा, महाकर्मा, कीर्तिम् उपार्जयामास, सः विस्मृतः; कः तस्य शुभं कर्म स्मरेत्? लक्ष्मणस्य भयात्, न अधर्मस्य भयात्, सीतायाः अन्वेषणं आज्ञापयत्; तस्मात् तस्मिन धर्मः कुतः? पापे, कृतघ्ने, विस्मृत्ये, चञ्चलचित्ते, आर्यः कः तं विश्वसित्वा, विशेषतः कुलीनः? पुत्रः राज्ये स्थापनीयः, गुणवान् वा गुणहीनः; सुग्रीवः कथं शत्रुवंशजं मां जीवितुं दास्यति? मम मन्त्रः भग्नः, दोषः कृतः, शक्ति विभक्तः; कथं अहम् कीष्किन्धायाम् निर्बलं, अनाश्रितः जीवितुम्? सुग्रीवः क्रूरः, मायावी, निर्दयः च, राज्यार्थं मां गुप्तदण्डं बन्धनं च दास्यति। मम बन्धनं, अपमानं च, उपवासात् मृत्युः अधिकं दुःखदं; सर्वे वानराः मां अनुमन्यन्तु, गृहं गच्छन्तु। अहम् प्रतिज्ञामि, नगरे न गमिष्यामि; उपवासेन मृत्युः अत्र स्थास्यामि; मरणं मे श्रेष्ठम्। राज्ञः च, तस्य कल्याणम्, राघवयोः च, तयोः अभिवादनम्। मम अनुजं सुग्रीवं वानराधिपं अभिवादयितुं, तद्वचनं मम मातरं च रुमां च अभिवादनं च कल्याणं च प्रापयित्वा। मम मातरं तारां च सान्त्वयितुं; सा स्वभावतः पुत्रनिष्ठा, दयालु, तपोनिष्ठा च। मम नष्टं श्रुत्वा, सा निश्चितं प्राणान् त्यजेत्; एवमुक्त्वा, वृद्धान् नमस्कृत्य, अंगदः दुःखितः, अश्रूणि स्रवयन्, दर्भेषु भूमौ शयानः। तं शयानं वानरश्रेष्ठाः अपि अश्रूणि स्रवयन्तः, दुःखिताः। ते शोकात्, तप्तजलानि नेत्रेभ्यः स्रवयन्तः, कश्चित् सुग्रीवं निन्दन्, अन्ये वालिं स्तुवन्तः। सर्वे अंगदं परितः स्थित्वा, उपवासमरणं कर्तुं निश्चितवन्तः; वालिपुत्रस्य वचनं ज्ञात्वा। वानरश्रेष्ठाः सर्वे, पूर्वदिशं अभिमुख्य, जलं स्पृष्ट्वा, दर्भेषु नद्याः तटे उपविशत्। मृत्युम् इच्छन्तः, श्रेष्ठाः वानराः, "एतत् उचितम्" इति ऊचुः, रामस्य वनवासं, दशरथस्य मृत्युः स्मरन्तः। जनस्थानस्य वधं, जटायोः हत्या, सीतायाः अपहरणं, वालिनः मृत्युः, रामस्य कोपात् वानराणां भयम् च स्मरन्तः। पर्वतसिखराभः वानराः शयाने, पर्वतः तेषां उच्चैः क्रन्दनं श्रुत्वा, आकाशस्य मेघगर्जनं इव, निनादितः। शत-षष्टितमः अध्यायः आरभ्यते। ते सर्वे पर्वतशिखरे तस्मिन स्थले उपविशन्तः, वानराः च गृध्रराजः च, तत्र आगच्छन्। गृध्रः सम्पातिः नाम, बलवीर्यसम्पन्नः, दीर्घायु, जटायोः भ्राता, तत्र आगतः। विन्ध्यमहापर्वतस्य गुहा निर्गत्य, वानरान् तत्र उपविष्टान् दृष्ट्वा, हर्षितः भाषितवान्।