हनुमान् बुद्ध्या सर्वेषु अष्टसु विद्यमानः, चतुर्विधबलसम्पन्नः, वालिसुतम् अंगदं चतुर्दशगुणं वालि-समानं मन्यते। सः तेजसा, बलिना, विक्रम्य च सततं वर्धमानः, शुक्लपक्षे प्रारम्भे वर्धमानं चन्द्रमिव दीप्तिम् अभिवर्धयन् दृश्यते। बुद्ध्या बृहस्पति-समानः, वीर्ये पितृ-समानः, तारायाः प्रति इन्द्रस्य शुक्रे प्रति यथा सावधानः, तथैव सः तस्य प्रति सावधानः। स्वामिनः हितार्थं श्रमितः, सर्वशास्त्रेषु निपुणः हनुमान् तदा अंगदं प्रति भाषणं आरभत। सः तृतीयं उपायं वर्णयन्, वचनबलात् सर्वान् वानरान् विभागयन् आरभत। विभागे कृतः सन्, क्रोधेन, भयेन च, विविधैः कठोरैः वाक्यैः अंगदं त्रासयन् अभ्यभाषत्। ‘‘हे तारासुत! युद्धे त्वं पितुः अधिकः, वानरराज्यं दृढम् धारयितुं समर्थः। हे वानरश्रेष्ठ! वानराः सदा चञ्चलचित्ताः; त्वया विना कश्चन पुत्रपत्नीवियोगं न सहिष्यति। ते तव प्रियत्वं न प्राप्नुवन्ति—यथा जाम्बवान्, नीलः, सुऽहोत्रः च न प्राप्नुवन्ति। नाहं न अन्ये अपि सान्त्वेन, दानेन, अन्यैः उपायैः सुग्रीवात् अपाकृष्यमः; न त्वं बलात् तान् अपाकृष्यः। बलवान् अपि परस्य आसनं बलात् न गृह्णीयात्; दुर्बलः तु कदापि न प्रयत्नं कुर्यात्—सर्वनाशः एव फलम्। एषा गुहाः, यां त्वं आश्रयणं मन्यसे, अस्माभिः ज्ञातः; लक्ष्मणस्य बाणैः सा सुगमं विदारितुं शक्यते। इन्द्रस्य वज्रप्रहारः किंचित्; लक्ष्मणः तेषां तीक्ष्णबाणैः पर्णशालां विदारयेत्। लक्ष्मणस्य बहवः बाणाः, वज्रसदृशस्पर्शाः, विद्युत्सदृशाः, पर्वतान् अपि विदारयितुं समर्थाः। यदा त्वं स्थितिं गृह्णासि, हे रिपुसूदन! सर्वे वानराः निश्चयं कृत्वा त्वां परित्यज्यन्ते। पुत्रपत्नीस्मरणेन, सदा चिन्तिताः, तृषिताः, दुःखशय्यया क्लान्ताः, ते त्वां परित्यज्यन्ते। मित्रैः, हितैः च वियुक्तः, त्वं वातेन कम्पमानतृणं यथा अधिकं व्यथितः भविष्यसि। लक्ष्मणस्य तीक्ष्णबाणाः, वेगवन्तः, दुर्वाराः, त्वं यदि निवर्तसे तव हिंसां न करिष्यन्ति। अस्माभिः सह संगम्य, विनयेन आत्मानं प्रस्तुत्य, सुग्रीवः त्वां यथायोग्यं राज्ये स्थापयिष्यति। तव पितुः भ्राता धर्मराजः, तव सुखे इच्छुकः, सत्यनिष्ठः, शुद्धः, वचनस्य पालकः; सः त्वां न नाशयिष्यति। सः तव मातुः प्रियं इच्छति, तस्याः हितार्थं जीवति; तस्याः अन्यः पुत्रः न अस्ति, अतः अंगद, त्वं गन्तव्यम्।" ततः पञ्चपञ्चाशदधिके पञ्चचत्वारिंशद् अध्यायः श्रूयताम्—महाकाव्ये वाल्मीकि-रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, पञ्चपञ्चाशद् अध्यायः इति। हनुमतः धर्मयुक्तं, स्वामिपूजितं वचनं श्रुत्वा, अंगदः प्रत्युवाच। ‘‘धृतिः, मनःशुद्धिः, दया, सत्यं, विक्रमः, साहसः च सुग्रीवे न दृश्यन्ते। जीवन् भ्रातुः प्रियां धर्मतः पत्नीं स्वीकृत्य, मातृवत् आचरन्, सः निन्दनीयः। यः दुष्टभावेन भ्रातरं युद्धे प्रवर्त्य, गुहाद्वारं रुद्धवान्, सः कथं धर्मं वेद्? राघवः, यः सत्येन हस्तं गृहीत्वा, महाकर्मा, कीर्तिम् प्राप्तवान्, तं विस्मृतवान्; कः शुभकर्म स्मरेत्? लक्ष्मणस्य भयात्, न अधर्मस्य भयात्, सीतायाः अन्वेषणं आज्ञापितवान्; तस्मिन् कथं धर्मः अस्ति? पापे, कृतघ्ने, विस्मृतये, चञ्चले च, कः आर्यः तं विश्वसयेत्, विशेषतः कुलीनः? पुत्रः राज्ये स्थाप्यः, गुणवान् वा निर्गुणः वा; सुग्रीवः शत्रुवंशजं मां कथं जीवितुं अनुमोदयेत्? मम मन्त्रभङ्गे, दोषे, विभक्ते च बलम्, किं किं किष्किन्धायां निर्बलः, अनाश्रितः जीवेत्? सुग्रीवः क्रूरः, मायावी, निर्दयः, राज्यार्थं मां गुप्तदण्डेन, बन्धनं च दास्यति। मम बन्धनं, अपमानं च, मृत्युः उपवासात् अधिकं दुःखदं; सर्वे वानराः मां अनुमोदयन्तु, गृहं प्रतिगच्छन्तु। वचनं ददामि, नगरे न गच्छामि; अत्र उपवासनं कृत्वा स्थास्यामि, मृत्युः मे श्रेयः। यथायोग्यं राजाय नमः, तस्य च कल्याणम्; यथायोग्यं द्वौ महाबलौ राघवौ च। मम अनुजं सुग्रीवं वानरनाथं मम नाम्ना नमस्कृत्य, तस्य च कल्याणकामना, मातरं च, रुमां च निवेदयेत्। मम मातरं तारां च सान्त्वयेत्; सा स्वभावतः पुत्रनिष्ठा, दयालु, तपोनिष्ठा च। इह मां नष्टं श्रुत्वा, सा निश्चितं प्राणान् त्यजेत्। इति उक्त्वा, वृद्धान् प्रणम्य, अंगदः दुःखितः, अश्रुपूर्णः, दर्भासने शय्यायाम् शयानः। तस्य शयनस्य समये, अग्रगण्याः वानराः अपि अश्रुपूर्णाः अभवन्। दुःखिताः, ताम्रजलानि अश्रूणि तेषां नेत्रेभ्यः प्रवर्तन्ते; केचित् सुग्रीवं निन्दन्ति, केचित् वालिं स्तुवन्ति। एवं वालिसुतस्य अंगदस्य, हनुमतः च संवादः, वानराणां दुःखं, धर्माधर्मविचारः, किष्किन्धाकाण्डे वर्णितः।