यदा तारा, ताराधिपतिसदृशदीप्त्या, एवं उक्तवती, तदा हनुमान् अङ्गदात् राज्यं हृतमिति मनसि निष्चितवान्। हनुमान् अङ्गदं, यः सर्वासु अष्टसु बुद्धिषु निपुणः चतुर्विधबलसमन्वितः च, वालिनः पुत्रं चतुर्दशगुणं वालिम् अधिकं मन्यते स्म। सः निरन्तरं तेजसा, बलिना, विक्रमणा च वृद्धिम् उपगच्छन्, शुक्लपक्षारम्भे वर्धमानः चन्द्रः इव दीप्तिम् वर्धयन् दृश्यते स्म। सः बृहस्पतिसमः बुद्ध्या, पितृसमानः पराक्रमे, तारा प्रति इन्द्रस्य शुक्रे प्रति यथा सावधानः, तथा सावधानः। स्वामीहिताय श्रान्तः, सर्वशास्त्रेषु विशारदः हनुमान् तदा अङ्गदं संबोधितुम् आरब्धवान्। चतुर्विधोपायेषु तृतीयं उपायं वर्णयन्, वचनबलात् सर्वान् वानरान् विभजितुम् आरब्धवान्। सर्वे वानराः विभक्ताः सति, तदा सः अङ्गदं विविधैः क्रूरैः क्रोधपूर्णैः शब्दैः त्रासयन् तर्जयन् च। "हे तारा-पुत्र, युद्धे त्वं पितुः अधिकः, वानरराज्यं दृढतया धारयितुं समर्थः पितरं यथा। हे वानरश्रेष्ठ, वानराः सर्वदा चञ्चलचित्ताः; त्वां विना, पुत्रपत्नीवियोगं कोऽपि न सहिष्यति। ते तव प्रीतिं न लप्स्यन्ति—इदं स्पष्टं वदामि—यथा जाम्बवान्, नीलः, महावानरः सुहोत्रः च। नाहं नान्येऽपि इमे सगृवात् सान्त्वेन, दानेन, अन्यैः उपायैः अपाकृष्यमः; न त्वं बलात् अपाकृष्यः। बलवानपि परस्य आसनम् बलात् न स्पृशेत् इति प्रसिद्धम्; तस्मात् दुर्बलः कदापि न यत्नं कुर्यात्, आत्मनाशाय एव। एषा गुहाः, याम् त्वं शरणं मन्यसे, अस्माभिः ज्ञाता; सा लक्ष्मणस्य शरैः सुलभं विदारितुं शक्या। यदिन्द्रः वज्रं प्रक्षिप्य कृतवान्, तत् किंचित्; लक्ष्मणः तीक्ष्णैः शरैः एषां पत्रशालां विदारयेत्। लक्ष्मणस्य बहवः वज्रसदृशा अश्मबाणाः सन्ति, यैः पर्वतानपि विदारितुं शक्यम्। यदा त्वं स्थितिं गृह्णासि, हे रिपुसूदन, सर्वे वानराः निश्चित्य त्वां परित्यज्य गच्छन्ति। पुत्रपत्नीस्मरणेन, चिन्तिताः, क्षुधार्ताः, दुःखशय्यया क्लान्ताः, ते त्वां परित्यज्य गच्छन्ति। मित्रैः हितैः च विहीनः, त्वं वातेन कम्पमानतृणस्य अपि अधिकं व्यथितः भविष्यसि। लक्ष्मणस्य तीक्ष्णा, द्रुताः, दुःसहाः बाणाः, त्वां न हिंस्युः, यदि त्वं निवृत्तः स्याः, हन्तुम् इच्छन्ति अपि। सर्वैः अस्माभिः सहागतः, विनीतः सन्, सगृवः त्वां यथायोग्यं राज्ये स्थापयिष्यति। तव पितृव्यः धर्मराजः, यः तव सुखं इच्छति, सत्यनिष्ठः, शुद्धः, सत्यवचनः, त्वां न कदापि नाशयिष्यति। सः तव मातुः प्रीत्यर्थं जीवति; सा अन्यं पुत्रं नास्ति; अङ्गद, त्वं गन्तव्यः। ततः पञ्चचत्वारिंशदधिक पंचदशः सर्गः श्रूयताम्—श्रीवाल्मीकिरामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, पंचचत्वारिंशदधिक पंचदशः सर्गः। हनुमतः धर्मयुक्तं, स्वामिपूजितं वचनं श्रुत्वा, अङ्गदः प्रत्युवाच। "सगृवे स्थैर्यम्, शुद्धिः, करुणा, सत्यं, विक्रमः, धैर्यं च न विद्यते। यः जीवन् अग्रजस्य प्रिया भार्यां धर्मतः स्वीकृत्य मातरं इव पश्यति, सः निन्दनीयः। यः पापबुद्ध्या भ्रातृणं युद्धे प्रवर्त्य, गुहाद्वारं रुद्धवान्, सः कथं धर्मं वेद? राघवः, यः सत्येन हस्तं गृहीत्वा, महत् कर्म कृत्वा, कीर्तिं प्राप्तवान्, तेन विस्मृतः; कः तस्य शुभं कर्म स्मरिष्यति? लक्ष्मणस्य भयात्, न अधर्मस्य भयात्, सीतासंशोधनं आज्ञापितवान्; सः कथं धर्मवान्? यः पापी, कृतघ्नः, विस्मृतः, चञ्चलः, तस्मिन् आर्यः कः विश्वासं करिष्यति, विशेषतः कुलीनः? राज्ये पुत्रः स्थापनीयः, गुणवान् वा गुणहीनः वा; सगृवः कथं शत्रुवंशसमुत्पन्नं मां जीवितुं दास्यति? मम मन्त्रः भग्नः, दोषः कृतः, बलं विभक्तम्; कथं अहं किष्किन्धायां निर्बलः, निःसहायः जीवितुं शक्न्यामि? सगृवः क्रूरः, कपटः, निःकरुणः, राज्यार्थं मां गूढदण्डेन बन्धनं वा योजयेत्। मम कारागारः, अपमानः, उपवासात् मृत्युः अधिकः; सर्वे वानराः मां अनुमन्यन्तु, गृहं गच्छन्तु। अहं वचनं ददामि, नगरं न गच्छामि; उपवासेन मृत्युः अत्र स्थास्यामि, मरणं मे श्रेयः। राज्ञः च, तस्य कल्याणं च, यथायोग्यं नमस्कारः; द्वयोः महाबलिनोः राघवयोः च नमस्कारः। मम अनुजं सगृवं वानराधिपतिं मम नाम्ना नमस्कुर्यात्; मातरं च, रुमां च, तयोः स्वास्थ्यं च वाच्यं। मातरं तारां च सान्त्वयेत्; सा स्वभावतः पुत्रनिष्ठा, करुणा, तपोनिष्ठा च। मम अत्र नष्टं श्रुत्वा, सा निश्चितं जीवितं त्यजेत्; एवं उक्त्वा, वृद्धेभ्यः प्रणम्य, अङ्गदः शोकाकुलः रोदनः, दर्भे शय्यायां शयानः अभवत्; तस्मिन् शयाने, वानरश्रेष्ठाः अपि शोकसन्तप्ताः अश्रूणि मुमुचुः।