तारेयम् इति श्रुत्वा, या ताराभरणप्रभया तारापतिसमप्रभा बभूव, हनूमान् तदा मनसा निश्चितवान् यथाङ्गदात् राज्यं नीतम् इति। स हनूमान् तु वालिपुत्रम्, यः सर्वासु विद्याः सम्यक् बुद्धिमान् चतुर्विधबलसमन्वितः, तं वालिनः चतुर्दशगुणं मन्यते स्म। स च बालचन्द्रवत् शुक्लपक्षे वर्धमानः, तेजसा बलवीर्ययोश्च नित्यं वृद्धिम् आप्नुवन्, वर्धमान इव प्राक्तनचन्द्रमस्समुदितः दृश्यते स्म। बृहस्पतेः समः प्रज्ञया, पितुरिव समो विक्रमे, ताराम् इन्द्रस्य शुक्रवत् श्रद्धया पश्यन्, स हनूमान् स्वाम्यर्थे क्लान्तः, सर्वशास्त्रविदां श्रेष्ठः, तदा अङ्गदम् उपगम्य भाषितुम् आरब्धवान्। स हनूमान् तु उपायचतुष्टयस्य तृतीयम् उपन्यस्य, स्ववाक्यबलात् सर्वान् वानरान् विभागयितुम् आरब्धवान्। तेषु सर्वेषु विभागेषु कृतमात्रेषु, स कोपसंयुक्तः भीषणैः वाक्यैः अङ्गदं त्रासयामास। ‘‘तारेय, त्वं निश्चितम् अपि पितुः युद्धे अधिकः, तथा वानरराज्यस्य धारणे अपि समर्थः। वानराः तु सदा चपलचित्ताः, त्वया विना पुत्रदारवियोगं न सहिष्यन्ते। मम वचनं शृणु, यथा जाम्बवान्, नीलः, महावानरः सुहोत्रः अपि न तव पक्षे स्थितुं शक्नुयुः, तथा अन्ये अपि न तव प्रियं लप्स्यन्ते। नाहं, न च एते, सुग्रीवात् सामदानादिभिः अपाकर्षणीयाः; न च त्वं बलात् एतान् अपानेष्यसि। बलवानपि परस्य आसनं न बलात् आप्नोति, तस्मात् दुर्बलः कदापि न प्रयत्नं कुर्यात्; आत्मनाश एव सः। एषा गुहा या त्वया शरणं मन्यते, सा अस्माभिः विज्ञायते; सा लक्ष्मणस्य बाणैः सुलभं विदारितुं शक्या। यदिन्द्रेण कदाचित् वज्रप्रहारेण कृतम्, तत् किंचित् एव; लक्ष्मणः तु तीक्ष्णैः बाणैः एताम् आश्रयणगुहां विदारयेत्। लक्ष्मणस्य बहवः बाणाः, आयसधारासमाः, वज्राशनिस्पर्शाः, पर्वतानपि विदारयितुं समर्थाः। त्वं यदा स्थास्यसि, रिपुसूदन, सर्वे वानराः निर्णीत्य त्वां परित्यजिष्यन्ति। पुत्रदारस्मरणेन, सदा च चिन्ता क्षुधया च पीडिताः, दुःखशय्यया क्लान्ताः, त्वाम् उपेक्ष्य गच्छन्ति। एवं मित्रबान्धवविहीनः, वातेन चलिततृणात् अपि अधिकं व्याकुलः भविष्यसि। लक्ष्मणस्य तीक्ष्णबाणाः, यद्यपि त्वां हन्तुम् इच्छेयुः, त्वं पृष्ठतः गच्छन् तान् न बाधिष्यन्ते। अस्माभिः सह एकत्र समागतः, नम्रभावेन आत्मानं निवेद्य, सुग्रीवेण त्वं यथाविधि राज्ये स्थापयिष्यसे। तव पितृष्वा धर्मराजः, तव सुखकामः, व्रतस्थः, शुद्धः, सत्यवाक्; स त्वां न हनिष्यति। स त्वदीयाम् मातरं प्रियं मन्यते, तस्याः कृते जीवति; अन्यः पुत्रः नास्ति, तस्मात् अङ्गद, त्वं गन्तव्यम्। एवं हनूमतः धर्मयुक्तं स्वामिभक्तिपूर्णं वाक्यं श्रुत्वा, अङ्गदः प्रत्युवाच। ‘‘धृतिः, शौचम्, दया, सत्यं, वीर्यम्, साहसम्—एतानि सुग्रीवे न दृश्यन्ते। यो भ्रातुः जीवतः प्रियतमां भार्यां धर्मतः स्वीकृत्य, मातृवत् आचरति, स हीनः। यः च दुष्टबुद्ध्या भ्रातरं युद्धाय प्रेरयित्वा गुहाद्वारम् अपिधाय तस्थौ, स कथं धर्मं वेद? राघवः, येन सत्येन हस्तग्रहणं कृतम्, पुण्यकर्मा, कीर्तिवान्, तं स विस्मृतवान्; कः सुकृतं स्मरिष्यति? न लक्ष्मणस्य भीत्या, न अधर्मभीत्या, स सीतासंधानं आज्ञापयत्; किं तस्मिन् धर्मः? पापे, कृतघ्ने, विस्मृत्य, चपले, को विश्वसेत्, विशेषतः कुलीनः? पुत्रः राज्ये स्थापनीयः, गुणवान् वा निर्गुणो वा; कथं सुग्रीवः शत्रुकुलसमुत्थितं मां जीवितुं दास्यति? मम मन्त्रभेदेन, कृतदोषेण, विभक्तबलस्य, किं कथं वा अहम् अतीव दुर्बलः किष्किन्धायाम् जीविष्यामि? सुग्रीवः, क्रूरः, मायावी, निःस्नेहः, राज्यहेतोः मां रहसि दण्डयेत्, बन्धनं च स्थापयेत्। मम तु बन्धनं, अवमाननं च, मृत्युपर्यन्तं उपवासात् अपि दुःखतरम्; वानराः सर्वे मां अनुमोदयन्तु, गृहं प्रतियान्तु। न अहं नगरे गमिष्यामि, इति प्रतिजाने; अत्रैव उपवासेन मृत्युम् आप्स्यामि, मरणमेव मम श्रेयः। राजा च तस्य कुशलम्, यथाविधि निवेद्य; तथा द्वौ राघवौ च। मम अनुजं सुग्रीवं वानरनाथं मम नाम्ना अभिवाद्य, मातरं च रुमां च कुशलं निवेद्य। मातरं तारा अपि सान्त्वनीया; सा स्वभावतः पुत्रनिष्ठा, दयालुः, तपःपरायणा। इति श्रुत्वा, यदा अहं अत्र नष्टः इति, सा नूनम् आत्मानं त्यक्ष्यति। इत्येवमुक्त्वा, वृद्धांश्च प्रणम्य— एवं तस्य करुणं वाक्यम्, तस्य धर्मनिष्ठां, तस्य मातुः प्रति अनुरागं च, सर्वे वानराः शोकसमन्विताः बभूवुः।