एवं राजकुमारस्य वचनं श्रुत्वा, सर्वे वानरश्रेष्ठाः दुःखितस्वरेण सममिलन्। तदा तैः उक्तं यत् सुग्रीवः स्वभावेन कठोरः, राघवः च प्रियजनान् प्रति स्नेहितः; कार्यस्य अनवाप्ते, समये प्राप्ते च—यदि वैदेही न लब्धा, वयं च सर्वे समागताः पुनः राघवस्य तुष्टिम् इच्छन्तः, तदा नूनं सः नः हन्ति। अपराधिनः स्वामीसमीपं गन्तुं न युक्तम्; वयं च सुग्रीवस्य मन्त्रिणः, एकत्र समागताः। अत्रैव सीतायाः अन्वेषणं कृत्वा वा किंचिद् वृत्तान्तं प्राप्य वा, यदि न, तदा तं वीरं गच्छेम; अथवा यमसदनं गच्छेम। एवं भयाकुलानां वानराणां वचनं श्रुत्वा तारा अब्रवीत्—"अलम् उत्साहहीनत्वेन! यदि वः रोचते, सर्वे मिलित्वा अस्मिन् गुहायां प्रविश्य तिष्ठाम।" अयं स्थानं मायया निर्मितम्, गमनीयत्वे कठिनम्, पुष्पजलान्नपानसम्पन्नम्; अत्र न इन्द्रात्, न राघवात्, न वानरराजात् भयम् अस्ति। अङ्गदस्य अपि प्रियं वचनं श्रुत्वा, सर्वे वानराः सन्तुष्टाः, "आज एव उपायः चिन्त्यताम्, यथा वयं न हन्येम, शीघ्रं च तं साधयेम," इति अब्रुवन्। तारस्य ताराधिपसमप्रभं वचनं श्रुत्वा, हनुमान् मनसि अङ्गदस्य राज्यं हृतम् इति चिन्तयामास। वानरराजस्य पुत्रं, अष्टविधबुद्धिसम्पन्नं, चतुर्विधबलसंयुक्तं, हनुमान् चतुर्दशगुणं वालिना अधिकं मन्यते स्म। सः निरन्तरं तेजोबलपराक्रमवृद्धिः, शुक्लपक्षारम्भे वर्धमानचन्द्रमिव दीप्तिमान् आसीत्। बृहस्पतिसमः बुद्ध्याः, पितृसमः वीर्ये, तारायाः प्रति इन्द्रस्य शुक्रे यथा सावधानः। स्वामिसेवानिमित्तं श्रान्तः, शास्त्रेषु कुशलः हनुमान् तदा अङ्गदं संबोधितुम् आरभत। चतुर्विधउपायेषु तृतीयं वर्णयन्, वचनबलात् सर्वान् वानरान् विभजितुम् आरभत। सर्वे विभक्ताः सन्तः, अङ्गदं क्रोधपूर्णं, भयावहं, कठोरं वचनं उवाच। "हे तारापुत्र! युद्धे त्वं पितुः अधिकः, वानरराज्यं दृढं धारयितुं समर्थः। हे वानरश्रेष्ठ! वानराः सदा चञ्चलचित्ताः; त्वया विना, पुत्रपत्नीवियोगं कोऽपि न सहिष्यति। ते तव अनुग्रहं न प्राप्नुवन्ति—जाम्बवान्, नीलः, सुहोत्रः च महावानरः अपि न। नाहं, न अन्ये, सुग्रीवात् सन्निपातेन, दानेन, अन्येन उपायेन अपि न वियोजयितुं शक्याः; न त्वं बलात् तान् अपाकर्तुं शक्यः। उक्तं यत् बलवान् अपि परस्य आसनं बलात् न गृहीत्वा; दुर्बलः तु कदापि न कुर्यात्, आत्मनाशाय एव। एषा गुहा, या त्वया शरणं इति मन्यसे, अस्माभिः ज्ञाता; लघुं लक्ष्मणस्य बाणैः भेद्यते। इन्द्रस्य वज्रप्रहारः यत् कृतम्, तद् अल्पम्; लक्ष्मणः तु तीक्ष्णैः बाणैः एषां पत्रगृहं विदारयेत्। लक्ष्मणस्य बहवः बाणाः, आयःशरसमाः, वज्रविद्युत्स्पर्शाः, पर्वतान् अपि विदारयितुं समर्थाः। यदा त्वं स्थितिं गृह्णासि, हे रिपुनिग्रहे, सर्वे वानराः निश्चित्य, तव त्यागं कुर्युः। पुत्रपत्नीस्मरणेन, सदा चिन्तिताः, क्षुधिताः, दुःखशय्यया क्लीबाः, ते त्वं परित्यज्य गच्छेयुः। मित्रबन्धुसंविहीनः, तृणस्य वातेन कम्पमानस्य अधिकं व्यग्रः भविष्यसि। लक्ष्मणस्य तीक्ष्णबाणाः, द्रुताः, दुष्प्रतिकाराः, ते त्वं न हिंस्युः, अपि च त्वं निवर्तसे। अस्माभिः सह समागत्य, नम्रतया स्वं प्रस्तुत्य, सुग्रीवः तव राज्ये स्थापयिष्यति। तव पितुः भ्राता, धर्मराजः, तव सुखं इच्छन्, सत्यव्रतस्थः, शुद्धः, सत्यवादी; सः त्वां न कदापि नाशयेत्। सः तव मातुः प्रियं इच्छति, तस्याः कृते जीवति; सा अन्यं पुत्रं नास्ति, अतः अङ्गद त्वं गन्तव्यम्।" एवं श्रीवाल्मीकिरामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, पंचपञ्चाशत्तमं सर्गं शृणु। हनुमतः धर्मयुक्तं, स्वामिपूजितं वचनं श्रुत्वा, अङ्गदः उवाच। "धैर्यं, शुद्धचित्तता, दया, सत्यता, वीर्यं, साहसम्—एते गुणाः सुग्रीवे न विद्यन्ते। यो जीवतः ज्येष्ठभ्रातुः प्रियम् पत्नीं धर्मतः स्वीकृत्य, मातृवत् आचरति, सः निन्दितः। कः धर्मं जानाति, यः कुपुरुषः भ्रातृणं युद्धे प्रवर्त्य, गुहाद्वारं रुद्धवान्। राघवः, यस्य हस्तं सत्येन गृहीत्वा, महाकर्म कृत्वा, कीर्तिं प्राप्तवान्, तेन विस्मृतः; कः शुभं स्मरति? लक्ष्मणस्य भयात्, न अधर्मस्य भयात्, सीतायाः अन्वेषणं आज्ञापितम्; कः धर्मः तस्मिन्? पापिनि, कृतघ्ने, विस्मृतिनि, चञ्चले, कः आर्यः विश्वासं कुर्यात्, विशेषतः कुलीनः? पुत्रः राज्ये स्थाप्यः, गुणवान् वा, गुणहीनः वा; सुग्रीवः कथं शत्रुवंशजं मां जीवितुं अनुमन्येत्?" एवं वाल्मीकिरामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, पंचपंचाशत्तमं सर्गं शृणु।