अङ्गदः, धृतिमान्, उग्रदण्डेन मम वधं निश्चितवान्; अन्यत्र दुःखितान् मित्रान् द्रष्टुं किम्? इहैव सागरतीरे पवित्रे मृत्युपर्यन्तं उपवासं करिष्यामि। अङ्गदस्य वचनानि श्रुत्वा, युवराजस्य, सर्वे श्रेष्ठा वानराः दुःखितस्वरेण अब्रुवन्। सुग्रीवः स्वभावेन कठोरः, राघवः तु प्रियजनस्नेहितः; कार्यं असिद्धं दृष्ट्वा, समये सम्प्राप्ते—यदि वैदेही न लब्धा, वयं च सह मिलित्वा प्रत्यागच्छामः, राघवस्य प्रियं कर्तुम् इच्छन्तः, नूनं सः वधं करिष्यति। अपराधिनः स्वस्वामिनः समीपं न गच्छन्ति; वयं तु सुग्रीवस्य मुख्यसचिवाः इह समागताः। इह एव, सीतां अन्वेष्य वा, किमपि वार्तां प्राप्य वा, यदि न, तदा तं वीरं गच्छामः—अथवा यमलोकं यास्यामः। वानराणां भयाकुलानां वचनानि श्रुत्वा तारः उवाच—"अलम् अनुतापेन! यद्यस्तु, सर्वे गुफां प्रविश्यामः तत्र वासं करिष्यामः।" एषा स्थानं मायया निर्मितम्, दुर्गमं, पुष्पजलान्नपानसम्पन्नम्; अत्र नास्ति कश्चन भयम्—न इन्द्रात्, न राघवात्, नापि वानरराजात्। अङ्गदस्य प्रियवचनानि श्रुत्वा, सर्वे वानराः सन्तुष्टाः अभ्यनुज्ञाय अब्रुवन्—"अद्यैव उपायः चिन्त्यताम्, यथा वधः न भवति, शीघ्रं च क्रियते।" शृणु चतुश्चत्वारिंशत् अध्यायम्। तारः, ताराधिपस्य सदृशः, एवं उक्त्वा, हनुमान् चिन्तयामास—अङ्गदात् राज्यं हृतम्। हनुमान् वानरश्रेष्ठः, अष्टविधबुद्धियुक्तं चतुर्विधबलसम्पन्नम् अङ्गदं, वालिनः चतुर्दशगुणं अधिकं मन्यते। सः सततं तेजोबलवीर्यवृद्धिः, शुक्लपक्षारम्भे वर्धमानचन्द्रस्य इव, शोभायाम् वर्धते। बृहस्पतिसमः बुद्ध्या, पितृसमानः वीर्ये, तारायाः प्रति इन्द्रस्य शुक्रे इव, सदा सज्जः। स्वामिस्नेहाय क्लान्तः, शास्त्रेषु निपुणः, हनुमान् अङ्गदं सम्बोधितुम् आरभते। चतुर्विधोपायेषु तृतीयं वर्णयन्, वाक्शक्त्या सर्वे वानराः विभज्य अभ्यनुयोजयत्। विभक्तेषु सर्वेषु, अङ्गदं विविधैः क्रूरैः वचोभिः, क्रोधभीषणैः, धमयामास। "हे तारापुत्र, त्वं युद्धे पितुः अधिकः, वानरराज्यं दृढं धारयितुं समर्थः। हे वानरश्रेष्ठ, वानराः सदा चञ्चलचित्ताः; त्वां विना, पुत्रपत्नीवियोगं न सहिष्यन्ति। तव अनुग्रहं न प्राप्तुं शक्यन्ते—यथार्थं ब्रवीमि—जाम्बवान्, नीलः, सुहोत्रः च महावानरः न। नाहं, न अन्ये, सुग्रीवात् सामदानादिभिः न विचलितुं शक्यन्ते; न त्वं बलात् ते वियोजयितुं शक्यः। बलवानपि परस्य आसनं न बलात् गृहीत्वा तिष्ठेत्; दुर्बलः तु कदापि न कुर्यात्, आत्मनाशाय केवलं। गुफां यां शरणं मन्यसे, तां वयं जान्मः; सा लक्ष्मणस्य बाणैः सुगमं विदारितुं शक्या। यदिन्द्रः वज्रं प्रक्षिप्य कृतवान्, अल्पम्; लक्ष्मणः तु तीक्ष्णैः बाणैः पत्रशालां विदारयेत्। लक्ष्मणस्य बहवः बाणाः, वज्रसदृशस्पर्शाः, पर्वतानपि विदारयितुं समर्थाः। त्वं यदा स्थितिं गृह्णासि, हे रिपुसूदन, सर्वे वानराः, निश्चयमागताः, त्वां त्यजिष्यन्ति। पुत्रपत्नीस्मरणात्, सदा चिन्तिताः, क्षुधिताः, दुःखशय्यया क्लान्ताः, त्वां पराङ्मुखाः करिष्यन्ति। मित्रवियोगात्, हितबान्धवविहीनः, वातेन कम्पमानतृणस्य इव, त्वं अधिकं व्याकुलः भविष्यसि। लक्ष्मणस्य तीक्ष्णबाणाः, शीघ्राः, दुर्जयाः, त्वां न हिंस्युः, यदि त्वं पराङ्मुखः स्याः, वधाय अपि प्रयत्नवन्तः। अस्माभिः सह संगम्य, विनीतः प्रस्तुतः, सुग्रीवः त्वां यथायोग्यं राज्ये स्थापयिष्यति। तव पितुः भ्राता, धर्मराजः, तव सुखे इच्छावान्, सत्यव्रतः, शुद्धः, सत्यसन्धः; सः त्वां न वधिष्यति। सः तव मातुः प्रियं इच्छति, तस्याः कृते जीवति; अन्यः पुत्रः नास्ति, अतः अङ्गद, त्वं गन्तव्यम्। शृणु पंचचत्वारिंशत् अध्यायम्—वाल्मीकि रामायणे, किष्किन्धाकाण्डे, पंचचत्वारिंशत् अध्यायः। हनुमतः धर्मयुक्तं, स्वामिसम्मानं, वचनं श्रुत्वा, अङ्गदः उवाच। "स्थैर्यम्, शुद्धचित्तता, करुणा, सत्यता, वीर्यं, साहसम्—एतानि सुग्रीवे न विद्यन्ते। यः जीवति भ्रातुः प्रियतमा भार्यां धर्मतः स्वकीयां कृत्वा, मातृवत् पालयति, सः निन्दनीयः। यः पापकर्मणा भ्रातृयुद्धं कृत्वा, गुफाद्वारं रुद्ध्वा, धर्मं कथं जानाति? राघवः, यः सत्येन हस्तं गृहीत्वा, महत्कार्यं कृत्वा, कीर्तिं प्राप्तः, तेन विस्मृतः; कः सुकृतं स्मरेत्? लक्ष्मणस्य भीत्या, न धर्मभीत्या, सीतायाः अन्वेषणं आज्ञप्तवान्; तस्मिन धर्मः कथं? यः पापी, कृतघ्नः, विस्मरणशीलः, चञ्चलचित्तः, तस्मिन् आर्यः कः विश्वसनीयः, विशेषतः कुलीनः?" एवं वानराणां दुःखदुःस्वप्नेषु, अङ्गदः आत्मनं मृत्युपर्यन्तं उपवासाय निश्चितवान्; वानराः तस्य वचनं श्रुत्वा दुःखिताः, उपायं चिन्तयन्तः, तारस्य गुफायाः शरणं स्वीकरणाय अभ्यनुयुज्यन्त। हनुमान् तु राज्यस्य, मित्रस्य, धर्मस्य, स्वामिसम्मानस्य च विचारं कृत्वा, अङ्गदं विनीतया, धर्मयुक्तया, वाक्येन उपदिश्य, सुग्रीवस्य दोषान्, अङ्गदस्य गुणान्, वानराणां च स्वभावं विवेच्य, धर्मस्य, मित्रत्वस्य, राज्यस्य च यथार्थं प्रतिपादयामास। अङ्गदः तु सुग्रीवस्य अधर्मं, राघवस्य विस्मरणं, लक्ष्मणस्य भीतिं, धर्मस्य अभावं, सुग्रीवस्य निन्दनीयत्वं च स्पष्टं विवेच्य, वानराणां मध्ये धर्मगर्वितं वाक्यं अब्रवीत्।