राघवस्य निष्पापस्य नरश्रेष्ठस्य रामेण मया अभिषिक्तः अहम्। स राजा, यः प्राचीनद्वेषं वहति, मम अपराधं दृष्ट्वा नूनं तीव्रदण्डेन मां हन्ति। किं मम दुःखितेषु मित्रेषु अन्यजन्मनि दर्शनस्य प्रयोजनम्? अत्रैव अस्मिन् पवित्रे सागरतटे प्रायोपवेशनं करिष्यामि। राजपुत्रस्य एतानि वचांसि श्रुत्वा, सर्वे वानरश्रेष्ठाः शोकसन्तप्तया वाचा तं प्रत्युवाचुः। सुग्रीवः स्वभावतः कठोरः, राघवः च स्वजनस्नेहितः; कार्यं सम्पन्नं न दृष्ट्वा, यदा स कालः आगच्छति, यदि वयम् सर्वे सीतां न प्राप्य पुनः प्रतिनिवर्तामः, तदा राघवस्य प्रियकामनया सः नूनं वधिष्यति। न युक्तं अपराधिनः स्वामिनः समीपं गन्तुम्; वयं च सुग्रीवस्य मन्त्रिणः सर्वे समागताः। अत्रैव वयं सीतायाः अन्वेषणं कृत्वा किमपि वार्तां लभेमहि, अथवा तं वीरं प्रति गच्छेम, अन्यथा यमलोकमेव गमिष्यामः। एवं भयार्तानां वानराणां वचांसि श्रुत्वा तारा उवाच—"अलम् एतावता विषादेन! अस्मिन गुहायां प्रविशाम, यदि वः रोचते, तत्रैव वसामः।" एषा मायया निर्मिता गुहा दुःसाध्या, पुष्पैः जलैः आहारपानैश्च समृद्धा; अत्र न इन्द्रात् न राघवात् नापि वानरराजतः किञ्चिद् भीः अस्ति। अङ्गदस्यापि मृदुवचनानि श्रुत्वा, सर्वे वानराः सान्त्विताः सन्तः, "अद्यैव किञ्चित् उपायं विचिन्त्य, त्वरया कार्यं कुर्मः, येन निहन्येम न," इति ऊचुः। एवमेकत्र स्थिते तारे, ज्योतिषां नाथवत् दीप्तिमान्, हनुमान् चिन्तयामास—नूनं अङ्गदात् राज्यं हृतम्। स हनुमान् सर्वेषां अष्टविधबुद्धिसम्पन्नं, चतुर्विधबलसंयुक्तम्, वालिसुतं, वालितः चतुर्दशगुणं मन्यते। सदा वर्धमानतेजः, बलवीर्ययुक्तः, शुक्लपक्षारम्भे वर्धमानचन्द्रमिव, सः शोभते स्म। बृहस्पतेः समबुद्धिः, पितुर्यथा विक्रमे, तारायां च शुक्रमिवेन्द्रः समाहितः। स्वामिकार्ये श्रान्तः अपि, सर्वशास्त्रविशारदः हनुमान् तदा अङ्गदं प्रति वाक्यं प्रवर्तयामास। चतुर्णां उपायानां तृतीयं वर्णयन् वाक्यबलात् सर्वान् वानरान् भेदयामास। सर्वे ते विभक्ताः सन्तः, हनुमता अङ्गदं भीषणैः, क्रोधयुक्तैः, तर्जनवचनैः त्रासयामास। "तारापुत्र! त्वं नूनं युद्धे पितुः अपि अधिकः, वानरराज्यं दृढं धारयितुं समर्थः। वानराः सदा चलचित्ताः; त्वया विना केनापि स्वपुत्रदारवियोगं सहिष्यन्ते न। ते तव न प्रियं प्राप्स्यन्ति—सत्यं वदामि—यथा जाम्बवान्, नीलः, सुहोत्रः च न प्राप्स्यन्ति। नाहं, न च एते, सुग्रीवात् दामदानेन वा अन्येन वा उपायेन अपाकृष्यन्ते; न च त्वं बलात् तान् नयितुं शक्नोषि। बलिनापि परपीठं बलात् न ग्रहीतव्यम्; दुर्बलेन तु किमुत, स एव नाशस्य हेतुः। यां त्वं शरणां मन्यसे गुहां, सा अस्माभिः विज्ञाता; सा लक्ष्मणस्य बाणैः सुलभं विदारितुं शक्या। यदिन्द्रेण वज्रप्रहारः कृतः, तत् किंचित् एव; लक्ष्मणः तु तीक्ष्णैः बाणैः एतां पत्रशालां विदारयेत्। लक्ष्मणस्य बहवः इषवः, आयसधारासमानाः, वज्राशनिस्पर्शाः, पर्वतानपि विदारयितुं समर्थाः। त्वं यदा स्थास्यसि, तदा सर्वे वानराः निश्चित्य त्वां परित्यज्य यान्ति। सर्वे स्वपुत्रदारस्मरणेन, सदा क्षुधार्ताः, शय्यानां क्लेशेन क्लान्ताः, त्वां त्यक्त्वा गमिष्यन्ति। एवं बन्धुमित्रविहीनः, वातेन कम्पमानतृणादपि अधिकं क्षुभ्यसि। लक्ष्मणस्य क्रूरा वेगेन दुर्धर्षा बाणाः त्वां न हिंस्युः, यदि त्वं निवर्तसे अपि। अस्माभिः सह संगम्य, नम्रभावेन आत्मानं निवेद्य, सुग्रीवः त्वां यथाविधि राज्ये स्थापयिष्यति। तव पितृव्यः धर्मराजः, तव सुखकामः, व्रतसंनतः, शुद्धः, सत्यवागपि, त्वां न कदापि नाशयेत्। सः तव मातुः प्रियं कामयते, तस्याः कृते जीवति; सा अन्यं पुत्रं नास्ति, अतोऽङ्गद त्वं गन्तव्यः। हनुमतः धर्मयुक्तं, स्वामिभक्तिपूर्णं वचनं श्रुत्वा, अङ्गदः प्रत्युवाच—"धैर्यं, शौचं, दया, सत्यता, वीर्यं, पराक्रमश्च, एते गुणाः सुग्रीवे न विद्यन्ते। यः भ्रातुः जीवतः प्रेयसीं धर्मेण पत्नीत्वेन स्वीकृत्य, मातृवत् आचरत्, सः निन्दनीयः। दुष्टभावेन भ्रातरं युद्धे निमज्ज्य, गुहाद्वारं रुद्ध्वा, सः कथं धर्मं वेद? राघवः, येन सः सत्येन हस्तग्रहणं कृत्वा, महाकृत्यं कृत्वा, कीर्तिं च लब्ध्वा, विस्मृतः तेन; कः तस्य सुकृतं स्मरिष्यति? लक्ष्मणस्य भीत्या, न धर्मभीत्या, सः सीतान्वेषणं आज्ञापयत्; तस्मिन्कथं धर्मः अस्ति?