सर्वे यूयं विश्वसनीयाः, नीतिविदः, स्वामिनः श्रेयसि निष्ठिताः, सर्वेषां कार्याणां नियोजिताश्च। तेषां अद्भुतकर्मणां सर्वदिक्प्रसिद्धवीर्याणां मया अग्रे स्थितेन, पीतलोचनया प्रेरितेन सह प्रस्थिताः सर्वे। येषां कार्यमसिद्धमस्ति, तेषां नूनं मृत्युरेव निश्चितः; को हि वानराधिपतेः शासनं न संपाद्य सुखमवाप्नुयात्? अधुना यः स्वयमेव सुग्रीवः कृत्यं कृतवान्, तस्मिन्सर्वेषां वनवासिनां अनशनं कर्तुमुचितम्। सुग्रीवः स्वभावतः कठोरः, स्वाधिकारदृढश्च; सः अस्माकं कञ्चनापि विफलप्रत्यागतं न क्षमिष्यति। यदि सीतायाः किमपि वार्तां न प्राप्नुमः, सः केवलं पापमेव करिष्यति; अतः अद्यैव वयं अनशनं गन्तव्यम्। पुत्रान् भार्याः धनानि गृहाणि च परित्यज्य, राजा अस्माकं सर्वेषां निःसंशयं अहितं करिष्यति यदि वयम् इतः प्रत्यागच्छाम। अस्माकं अत्रैव मृत्युः श्रेयः, न तु लज्जास्पदं वधः; न च मया सुग्रीवेण युवराजे प्रतिष्ठितोऽस्मि। रामेणैव, पुरुषर्षभेण, दोषरहितेन, अभिषिक्तोऽहम्; सः राजा, यो दीर्घकालद्वेष्यः, मम अपराधं दृष्ट्वा—दृढनिश्चयः सन्—तीक्ष्णदण्डेन मां हन्तासि। किमर्थं मया दुःखितान् मित्राणि परत्र द्रष्टव्यानि? अत्रैव अस्मिन्पवित्रसागरतटे अनशनं स्थापयिष्यामि। युवराजस्यैतानि वचनानि श्रुत्वा, सर्वे वानरश्रेष्ठाः शोकसहितया वाचा वदन्। सुग्रीवः स्वभावतः कठोरः, राघवः च प्रियेषु अनुरक्तः; यदा कार्यमसिद्धं दृश्यते तदा—यदि वैदेही न लभ्यते च वयम् एकत्र प्रत्यागच्छामः, राघवस्य प्रियार्थं, सः नूनं अस्मान् हन्तुम् इच्छेत्। अपराधिनः स्वामिसमीपं गन्तुमनुचितम्; वयं च, सुग्रीवस्य मुख्यसचिवाः, एकत्र समागताः। अत्रैव, सीतायाः अन्वेषणं कृत्वा वा किमपि वार्तां प्राप्य, अथवा न चेत्, तं वीरं गच्छामः—न तु, यमस्य धाम गमिष्यामः। एवं वानराणां भयाकुलानां वचः श्रुत्वा, तारः उवाच—'अलमात्मनः शोकस्य! यद्येवं रोचते, सर्वे वयम् अस्मिन्गुहायां प्रविश्य तत्र वत्स्यामः।' एषा माया निर्मिता, दुर्गम एव, पुष्पोदकाहारपानसमृद्धा; अत्र न इन्द्रात्, न राघवात्, नापि वानरराजात् कापि भीरस्ति। अङ्गदस्यापि प्रियं वचनं श्रुत्वा, सर्वे वानराः सान्त्विताः ऊचुः—'अद्यैव किञ्चित् उपायं चिन्त्यताम्, येन न वध्यमहे, स च शीघ्रं क्रियताम्।' तत् पञ्चाशदधिकचत्वारिंशत्तमे सर्गे शृणु। यदा तारः, ताराधिपसमप्रभः, एवमुक्तवान्, तदा हनूमान् अङ्गदस्य राज्यं नष्टमिति निश्चितवान्। हनूमान् वानरवर्यं, अष्टविधबुद्धिसम्पन्नं, चतुर्विधबलान्वितं, वालिनः चतुर्दशगुणमधिकं सममनीषीत्। सः तेजोबलपराक्रमैः नित्यं वर्धमानः, शुक्लपक्षप्रारम्भे वर्धमानचन्द्रमिव, शोभायाम् अभवत्। बृहस्पतेः समः प्रज्ञायाः, पितुः समः पराक्रमे, तारायाः च ध्यानशीलः इन्द्रस्येव शुक्रे। स्वामिकृते श्रान्तः अपि, शास्त्रेषु परिज्ञातः, हनूमान् तदा अङ्गदं प्रति वक्तुं प्रारब्धवान्। सः चतुर्णां उपायानां तृतीयमुपदिश्य, वचोबलात् सर्वान् वानरान् विभक्तुम् आरब्धवान्। सर्वेषां विभक्तानां पश्चात्, अङ्गदं तीक्ष्णशब्दैः, क्रोधसंयुक्तैः, त्रासयामास। 'हे तारात्मज, त्वं पितुः अपि युद्धे अधिकः समर्थः, वानरराज्यं तव पित्रेव दृढं धारयितुं शक्नोषि। हे वानरश्रेष्ठ, वानराः सदा चपलचित्ताः; त्वां विना, कश्चन स्वपुत्रदारवियोगं न सहिष्यते। ते तव प्रियं न प्राप्स्यन्ति—एवमुक्त्वा स्पष्टं वदामि—यथा जाम्बवान्, नीलः, महावानरः सुहोत्रश्च। नाहं, न चान्येऽपि, लाभसंयोगादिना सुग्रीवात् अपहर्तुं शक्याः; न च त्वया बलात् ते वियोजनीयाः। उक्तं हि, बलवानपि परस्य आसनं बलात् न हरेत्; तस्मात् दुर्बलः कदापि न कुर्यात्, आत्मविनाशाय एव सः। एषा या गुहा त्वया शरणं मन्यसे, सा अस्माभिः विज्ञायते; सा लक्ष्मणस्य बाणैः सहजं विदारितुं शक्यते। यदिन्द्रेण कदाचित् वज्रं क्षिप्तम्, तत् किंचित्; लक्ष्मणः तु तिक्ष्णैः शरैः एतां पत्रशालां विदारयेत्। लक्ष्मणस्य बहवः शराः सन्ति, आयसीभिः शलाकाभिः तुल्याः, वज्रविद्युद्सपर्शाः, पर्वतान् अपि विदारयितुं समर्थाः। यदा त्वं स्थितिं गृह्णासि, हे रिपुसूदन, सर्वे वानराः, निश्चयं कृत्वा, त्वां परित्यजिष्यन्ति। स्वपुत्रदारस्मरणेन, सदा उद्विग्नाश्च क्षुधिताश्च, दुःखशय्यया क्लान्ताः, त्वां पृष्ठतः करिष्यन्ति। एवं, मित्रैः हितैः बन्धुभिः च वियुक्तः, वातेन कम्पमानतृणादपि अधिकं उद्विग्नः भविष्यसि। लक्ष्मणस्य तीव्राः शराः, शीघ्राः दुर्दम्याश्च, त्वां न कदापि हिंस्युः, अपि त्वं निवर्तसे चेत् ते त्वां हन्तुं इच्छेयुः। अस्माभिः सह संगम्य, आत्मानं विनीतमुपस्थाप्य, सुग्रीवः त्वां यथाविधि राज्ये स्थापयिष्यति। तव पितृव्यः धर्मराजः, तव सुखकामः, व्रतानिष्ठः, शुद्धः, सत्यप्रतिश्रवः; सः त्वां कदापि न नाशयेत्।