आश्वयुजमासे निश्चितकाले वयं प्रवृत्ताः, स च कालः अतीतः। किमिदानीं कर्तव्यं? यूयं सर्वे विश्वसनीयाः, नीतिपराः, स्वामिसंहिताः, सर्वकार्येषु नियुक्ताः। सर्वे ये अप्रतिमकर्मणः, सर्वदिक्प्रसिद्धवीर्याः, मम पूर्वेण प्रस्थिताः, ताम्रलोचनया प्रेरिताः। अधुना, येषां कार्यं न संपन्नं, तेषां मृत्युः निश्चितः; को हि कपीन्द्राज्ञां न संपाद्य सुखी स्यात्? एतस्मिन्नवसरे, यतः स्वयमेव सुग्रीवः कृतकार्यः, सर्वेषां वनौकसां प्रायोपवेशः युक्तः। सुग्रीवः स्वभावतः कठोरः, स्वाधिकारदृढः च; सः अस्माकं कस्यचित् अपि निष्फलप्रतिनिवृत्तस्य न क्षमिष्यति। यदि सीतायाः किमपि वार्तां न लभामः, सः केवलं पापमेव करिष्यति; तस्मात् अद्यैव प्रायोपवेशः कर्तव्यः। पुत्रान्, भार्याः, वित्तं, गृहान् च परित्यज्य, राजा अस्मान् सर्वान् नूनं हिंस्यात् यदि वयं इतः प्रतिनिवर्तामः। अत्रैव मृत्युः अस्माकं श्रेयः, न तु लज्जास्पदवधः; न च अहं सुग्रीवेण युवराजो नियुक्तः। रामेण, निःस्पृहपापेन नरपतिना, अहं अभिषिक्तः; राजा, पूर्ववैर्यः, मम अपराधं दृष्ट्वा— —निश्चित्य, तीक्ष्णदण्डेन मां हन्यादिति; किमर्थं अहं दुःखितमित्रदर्शनं परत्र इच्छेयम्? अत्रैव अस्मि इमस्मिन्पवित्रसमुद्रतीरे प्रायोपवेशं करिष्यामि। युवराजस्य एतानि वचनानि श्रुत्वा, सर्वे प्रमुखवृक्षमुख्यवानराः शोकसंबद्धवचः ऊचुः। सुग्रीवः स्वभावतः कठोरः, राघवः प्रियजनस्नेही च; कार्यं न संपन्नं दृष्ट्वा, यदा सः कालः आगच्छति— यदि वैदेही न लब्धा, वयं च समं प्रतिनिवर्तामः, राघवस्य प्रीत्यर्थं, सः नूनं अस्मान् हन्यादिति। अपराधिनः स्वामिसमीपं गन्तुं न युक्तम्; वयं च सुग्रीवस्य मुख्यामात्याः, एकत्र समागताः। अत्रैव, यदि सीता अन्विष्टा वा काचित् वार्ता लब्धा वा, अन्यथा तं वीरं गच्छामः— अथवा यमलोकं यास्यामः। भयसंस्तप्तानां वानराणां वचनानि श्रुत्वा तारा उवाच— "अलमाशायया! यदि रोचते, अस्मिन्गुहायां प्रविश्य वसामः।" एषा मायया निर्मिता, दुर्गमा, पुष्पैः, जलैः, खाद्यपेयैः च समृद्धा; अत्र न अस्माकं कस्यचित् भीः, न इन्द्रात्, न राघवात्, न च कपीन्द्रात्। अङ्गदस्य अपि सुखानि वचनानि श्रुत्वा सर्वे वानराः, आश्वास्य, ऊचुः— "अद्यैव किञ्चित् उपायं रचयामः, येन वधः न स्यात्, चिरं न कर्तव्यम्।" एतेषां वानराणां भयक्लिष्टवचनानि श्रुत्वा, तारा इति शशिनः सदृशः, तथा उक्तवान्। तदनन्तरं, हनूमान् अङ्गदस्य राज्यं नष्टमिति निश्चितवान्। हनूमान् वालिपुत्रम् अष्टविधबुद्धिसम्पन्नं, चतुर्विधबलयुक्तं, वाल्यः चतुर्दशगुणं मन्यते। सः निरंतरं तेजसा, बलविक्रमाभ्यां च वर्धमानः, शुक्लपक्षारम्भे वर्धमानचन्द्रमिव प्रकाशते। बुद्ध्या बृहस्पतेः समः, पौरुषे पितुर्युतः, तारायाः प्रति इन्द्रस्य शुक्रवत् सावधानः। स्वामिकार्याय श्रान्तः अपि, सर्वशास्त्रविद् हनूमान् अङ्गदं संबोधितुम् आरब्धवान्। चतुर्षु उपायेषु तृतीयमुपायं वर्णयन्, वाक्यबलात् सर्वान् वानरान् भेदयामास। तेषां सर्वेषां भेदे कृतं, सः अङ्गदं बहुविधैः तीक्ष्णैः शब्दैः, क्रोधभययुक्तैः, त्रासयामास। "हे तारापुत्र, त्वं युद्धे पितुः अपि अधिकः; वानरराज्यं पितुरिव धारयितुं समर्थः। हे वानरश्रेष्ठ, वानराः सदा चपला; त्वया विना ते पुत्रदारवियोगं न सहिष्यन्ते। ते तव प्रीतिं न लप्स्यन्ते— एतत् स्पष्टं वदामि— यथा जाम्बवान्, नीलः, महावानरः सुहोत्रः च न। अहं वा एते वा, न कदापि सुग्रीवात् सामदानादिभिः अपकर्षणीयाः; न च त्वं बलात् तान् निष्कासयितुम् अर्हसि। उक्तं हि— बलवानपि परस्य आसनं न बलात् गृहीत्वा; तस्मात् दुर्बलः कदापि न कुर्यात्, आत्मविनाश एव सः। एषा या गुहा त्वया शरणं मन्यते, सा अस्माभिः ज्ञायते; सा लक्ष्मणबाणैः सुलभं विदारितव्या। यद् इन्द्रेण वज्रप्रहारः कृतः, तत् तु लघु; लक्ष्मणः तीक्ष्णैः बाणैः एतां पत्रच्छायां विदारयेत्। लक्ष्मणस्य बहवः बाणाः, आयसधारासदृशाः, वज्राशनिस्पर्शाः, पर्वतानपि विदारयितुम् क्षमाः। यदा त्वं स्थितिं गृह्णासि, हे रिपुसूदन, सर्वे वानराः, निश्चित्य, त्वां परित्यज्य गमिष्यन्ति। पुत्रदारस्मरणेन, सदा शोकक्लिष्टाः, क्षुधिताः, दुःखशय्यया क्लान्ताः, त्वाम् उपेक्ष्य गमिष्यन्ति। एवं, मित्रस्वजनविहीनः, त्वं वातेन कम्पमानतृणादपि अधिकं विकम्पिष्यसि। लक्ष्मणस्य तीक्ष्णा, दुर्ग्रहाः शराः, त्वां न हन्युः, यदि त्वं निवर्तसे, तेषां हन्युम् इच्छताम् अपि। अस्माभिः सह एकत्र समागतः, विनीतः सन्, सुग्रीवः त्वां यथाविधि राज्ये स्थापयिष्यति।