ततः कीष्किन्धाकाण्डस्य वै वैभवशालिनः वाल्मीकि-रामायणस्य त्रिपञ्चाशत्तमं सर्गं शृणु। ततः वानराः वरुणस्य निवासं, भीषणं समुद्रम्, अनन्तं गर्जितं विक्षिप्तं च प्रचण्डतरैः तरङ्गैः, दृष्टवन्तः। तदा ते मयस्य मायया निर्मितं पर्वतदुर्गं अन्वेषयन्तः, राज्ञा निर्धारितः कालः मासः व्यतीयात्। तेषां तु महात्मानां विंध्यपर्वतस्य पादे, यत्र वृक्षाः सुष्मिताः सन्ति, उपविश्य, चिन्तायाम् अपतन्। ततः वसन्तकाले वृक्षान् पुष्पभारसंपन्नान्, शतशः लतान् आवृतान् दृष्ट्वा, भयेन समाक्रान्ताः अभवन्। एकमेकं सूचयन्तः वसन्तः आगतः इति, सन्देशस्य कालः नष्टः इति, भूमौ पतिताः। तदा वृद्धान् विशिष्टान् वानरान् सौम्यैः वाक्यैः संबोधित्य, तेषां अनुमतिम् सम्यक् प्राप्त्वा, सिंहवृषभस्कन्धः दीर्घबाहुः बुद्धिमान् युवराजः अङ्गदः वचनम् अब्रवीत्— "वानरराजस्य आज्ञया वयम् सर्वे प्रस्थिताः; ये गुहायाम् स्थिताः तेषां मासः व्यतीतः—किं तैः न अवगतम्? आश्वयुजमासे निश्चिते काले वयं प्रस्थिताः; सः अपि गतः—किं कर्तव्यम् इदानीम्? यूयं विश्वसनीयाः, नीतिप्रज्ञाः, स्वामिसंहिताः, सर्वकार्येषु नियुक्ताः। अप्रतिमकर्मणः सर्वदिक्प्रसिद्धवीर्याः मया अग्रे प्रस्थिताः, पिङ्गाक्षेण प्रेरिताः। कार्यं न सिद्धम्, तेषां मृत्युर्निश्चितः; वानरराजस्य आज्ञां न पाल्य, कः सुखी भवेत्? एवं स्थिते, सुग्रीवः स्वयम् कृतवान्; अतः सर्वे वनवासिनः अनशनं कर्तुम् उचितम्। सुग्रीवः स्वभावतः कठोरः, स्वाधिकारस्थः; यदि वयं विफलाः प्रत्यागच्छामः, सः न क्षमिष्यति। यदि सीतायाः वार्ता न अस्ति, सः केवलं पापम् करिष्यति; अतः वयं अद्य एव अनशनं कर्तुम् उचितम्। पुत्रान्, पत्न्यः, धनं, गृहं परित्यज्य, राजा वयं प्रत्यागच्छन्तः नूनं हनिष्यति। अत्र मृत्युर्वरः, अपमानपूर्णा मृत्युः न; न च मया युवराजत्वं सुग्रीवेण स्थापितम्। रामेण, निष्कलुषेन नरराजेन, मया अभिषिक्तम्; राजा, पूर्ववैरी, मम अपराधम् दृष्ट्वा— —निश्चित्य, तीक्ष्णदण्डेन मां हनिष्यति; दुःखितान् मित्रान् अन्यत्र दृष्ट्वा किम्? अत्र एव, समुद्रतीरे पवित्रे, अनशनं करिष्यामि। अङ्गदस्य वचनं श्रुत्वा, सर्वे श्रेष्ठवानराः दुःखितैः वाक्यैः ऊचुः— "सुग्रीवः कठोरः, राघवः प्रियतमा प्रियेषु; कार्यं न सिद्धम्, कालः आगतः— —यदि वैदेही न दृष्टा, वयं समस्ताः प्रत्यागच्छामः, राघवस्य प्रियार्थम्, सः नूनं हनिष्यति। अपराधिनः स्वामिसमीपम् गन्तुम् उचितम् न; वयं च सुग्रीवस्य मन्त्रिणः समागताः। अत्र एव, सीतायाः अन्वेषणं कृत्वा, वार्तां लब्ध्वा, यदि न, तदा तं वीरम्, अथवा यमसदनम् गच्छामः।" वानराणां भीतवचनं श्रुत्वा, तारा अब्रवीत्—"अलम् विषादेन! सर्वे गुहाम् प्रविशामः, यद्य इच्छन्ति।" "एषा मायया निर्मिता, दुरारोहा, पुष्पजलाहारपानसम्पन्ना; अत्र न भयम्, न इन्द्रात्, न राघवात्, न वानरराजात्।" अङ्गदस्य सन्तोषजनकं वचनम् अपि श्रुत्वा, सर्वे वानराः सन्तुष्टाः ऊचुः—"अद्य एव उपायः क्रिय्यताम्, यथा वयं न हन्येम, शीघ्रं निर्वह्यताम्।" ततः चतुश्चत्वारिंशत्तमं सर्गं शृणु। तारा, ताराधिपतिसदृशः, एवं उक्त्वा, हनुमान् अङ्गदात् राज्यं नीतम् इति चिन्तयामास। हनुमान् वलिसुतं, सर्वाष्टविधबुद्धिसम्पन्नं, चतुर्विधबलान्वितं, वलिना चतुर्दशगुणं मन्यते। सः नित्यं तेजोबलवीर्यवृद्धिम् उपगच्छन्, शुक्लपक्षारम्भे वर्धमानचन्द्रमिव, शोभायाम् वर्धमानः। बृहस्पतिसमः बुद्धौ, पितृसमानः वीर्ये, तारायाः प्रति शक्रः शुक्राय इव च। स्वामिकार्ये श्रान्तः, सर्वशास्त्रपरः, हनुमान् तदा अङ्गदं संबोधितुम् आरभत्। चतुर्थस्य उपायस्य तृतीयम् वर्णयन्, वाक्यबलात् सर्ववानरान् विभजितुम् आरभत्। सर्वे विभक्ताः सन्तः, अङ्गदं क्रोधेन, भीषणैः वाक्यैः त्रासयामास। "हे तारासुत, त्वं युद्धे पितुः अधिकः, वानरराज्यं दृढं धारयितुं समर्थः। हे वानरश्रेष्ठ, वानराः सदा चञ्चलचित्ताः; त्वया विना, पुत्रपत्नीवियोगं न सहिष्यन्ति। तव अनुग्रहं न प्राप्स्यन्ति—इदं स्पष्ठं वदामि—यथा जाम्बवान्, नीलः, महावानरः सुहोत्रः च। नाहं, न अन्ये, सुग्रीवात् सान्त्वेन, दानैः, अन्यैः उपायैः अपि अपाकृष्यमः; न च त्वं बलात् तान् अपसारयितुम् शक्ष्यसि।" एवं सागरतीरे, भयशोकविषादैः वानराः, अङ्गदस्य नेतृत्वे, उपायचिन्तनम्, अनशनस्य निश्चयम्, तारा-हनुमदादिभिः सान्त्वनम् च, सुग्रीवराघवयोः भयम् च, सर्वे वानराः विषण्णाः अभवन्।